Geaarde kunst? Bij een zelfportret van de Tielse schilder Johan Ponsioen (1900-1969)

Ponsioenomslagmage003

Johan Ponsioen, Zelfportret, ca. 1940, op het omslag van ‘Geaarde kunst – door de staat gekocht ’40-’45’ ‘

Door Reinjan Mulder
Met een lichte schok herkende ik het portret. Op de omslag van het deze week verschenen boek Geaarde kunst, een catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling in het Arnhems Museum, was een van de bekendste en ook mooiste zelfportretten van de Tielse schilder Johan Ponsioen afgebeeld. Een enigszins magisch-realistisch doek uit 1940, dat kort na zijn voltooiïng in bezit van de gelijkgeschakelde overheid kwam.
Ik ken Johan Ponsioen (1900-1969) uit de tijd dat ik in Tiel op het Gymnasium zat. Hij was actief in de kunstenaarsverenigingen waarvan mijn vader lid was en had, 63 jaar oud, in 1963 nog mijn portret geschilderd, een sympathiek kinderportretje dat nu in het bezit van het Tielse (RSG) Schoolmuseum is. Mijn vader, zelf schilder, vond het leuk zijn kinderen ook eens door iemand anders dan zichzelf te laten vereeuwigen, en Ponsioen was in de Betuwe van mijn jeugd een van de weinige schilders van naam.
Ook de term ‘geaarde kunst’ ken ik, helaas, maar uit een heel andere periode. Het afgelopen jaar heb ik me noodgedwongen nogal uitvoerig met de kunstopvattingen van de Kultuurkamer moeten bezighouden, een nationaal-socialistische instelling die (meer…)

Het fotografisch leven van Nobuyoshi Araki

Araki, beschilderde foto.

Araki, beschilderde foto.

Door Reinjan Mulder
Ik ben altijd een beetje huiverig geweest voor de foto’s van Nobuyoshi Araki. Ik kende de nu 74-jarige Japanse fotograaf vooral uit enkele populaire fotoboeken, maar daarin waren me vooral de vele geslachtsdelen en de ingesnoerde, naakte vrouwen bijgebleven. Het was dan wel geen kinderporno, maar het bladeren daarin gaf me vaak een vergelijkbaar, ongemakkelijk gevoel. Waarom toch al die touwen om die borsten?

Op een grote tentoonstelling in het Foam is nu te zien dat Araki veel meer is dan de fotograaf van ingesnoerde vrouwen. Het hele museum is in nauwe samenwerking met de fotograaf omgetoverd in één groot kunstwerk, en dat kunstwerk is Araki’s kijken. In alle opzichten.
Alles wat Araki ziet en heeft gezien, dat zie je daar.
Lange reeksen zwart-wit foto’s van mensen krijg je te zien, die verveeld tegenover hem in de metro zitten. En daarna honderden foto’s van zijn in 1990 overleden vrouw Yoko, gezond, ziek en dood, mét en zonder (meer…)

Het ideaalportet van Emiel van Moerkerken

Door Reinjan Mulder

Emiel van Moerkerken, Ideaalportet 1959

Emiel van Moerkerken, Ideaalportet 1959

Ik ben slecht in gezichten. Mensen die ik al vaker heb gezien, herken ik soms niet. In films denk ik wel eens drie personages te zien, waar de cineast slechts één persoon heeft bedoeld die zich alleen maar wisselend kleedt en kapt en voelt.
De psychiatrie heeft daar een officiële naam voor en ik hoef me nergens voor te schamen. Ik heb wel eens gelezen dat het te maken heeft met het niet goed kunnen inschatten van hoeken en verhoudingen. Computers kunnen dat inmiddels veel beter. Op een menselijk gezicht lopen verschillende assen door elkaar heen en een computer kan die herkennen en opslaan, om later op foto’s weer anonieme mensen te kunnen identificeren.
Zelf houd ik het er liever op dat ik niet slecht, maar juist heel goed naar gezichten kijk. Liever een extra vaardigheid dan een lastig gebrek. Ik zie in gezichten, hoop ik, veel méér dan andere mensen zien: emoties, lichamelijke ongemakken, houding, lichtval. En al die dingen veranderen steeds, en maken iemand voor mij steeds zo nieuw dat ik kan denken (meer…)

Veel gelezen in januari: Arnon Grunberg’s tijd als Marek van der Jagt en polemieken over ‘geaarde kunst’

arnon foto-5b

Reinjan Mulder ontmoet Marek van der Jagt. Schliersee 1999. Bijzondere Collecties UvA.

Drie oudere onderwerpen in Das Zahngold kregen in januari veel nieuwe lezers. De eerste week was er veel belangstelling voor een opiniestuk over de cineaste Denise Janzee, waarschijnlijk vanwege haar documentaire over Marco Bakker die op 1 januari werd uitgezonden. De hele maand januari waren er veel (563) lezers voor een verhaal over Grunberg’s alter ego Marek van der Jagt, zonder twijfel gestimuleerd door de grote tentoonstelling over hem bij de Bijzondere Collecties. En de laatste weken nam de toch al ruime aandacht voor de omstreden NSB-schilder Jan van Anrooy verder toe. Het vorig jaar verschenen artikel over Van Anrooy’s leven en zijn werken in het Gemeentehuis van Geldermalsen werd in januari 2015, een jaar na dato, nog 496 keer gelezen. Waarschijnlijk komt dit mede door de berichtgeving over de affaire in NRC Handelsblad en twee tentoonstellingen die binnenkort openen: over ‘geaarde’ – dat wil zegen niet ontaarde – kunst in het Arnhems Museum en over het museum in bezettingstijd in het Amsterdamse (meer…)

G.H. Breitner: schilder of fotograaf

Door Reinjan Mulder

Naast de schetsboekjes de camera. Catalogus van de Amsterdamse Breitner-tentoonstelling.

Naast de schetsboekjes ook de camera. Catalogus van de Amsterdamse Breitnertentoonstelling

Niet elke fotograaf kan schilderen, maar elke schilder kan tegenwoordig fotograferen. Het is dan ook een raadsel waarom de Belgische schilder Luc Tuymans niet zelf de camera heeft gehanteerd, toen hij besloot op basis van een foto een portret te maken van de Vlaamse politicus Jean-Marie Dedecker. Terecht heeft de rechter hem dan ook verboden dit portret nog langer te reproduceren of tentoon te stellen.
Op zichzelf is het niets nieuws dat een schilder de fotografie te hulp roept. Op een fraaie tentoonstelling in het Stadsarchief van Amsterdam (t/m 1 februari) is nog te zien hoe de schilder G.H. Breitner zich meer dan honderd jaar geleden al in de fotografie bekwaamde om daarin hulp en steun te vinden voor het maken van zijn nog altijd imponerende schilderijen.
Bijna de hele geschiedenis van de late negentiende en twintigste eeuw laat een dergelijke (meer…)

Hoe ik roeien leerde: van de Linge en De Amstel, via de Berlagebrug en de koninklijke De Hoop naar Willem 3

Door Reinjan Mulder

De Linge bij Enspijk

Piet Mulder, De Linge bij Enspijk, ca 1970. (Collectie Baron F.J.A. van Verschuer, Mariënwaerdt)

Vijf keer heb ik in mijn korte leven leren roeien – en vier keer moest ik weer opnieuw beginnen. Alle begin is moeilijk, maar opnieuw beginnen helemaal. Daarom was de allereerste keer dat ik leerde roeien nog altijd de leukste. Op een middag na schooltijd ging ik met een vriendje mee wiens familie een schitterende mahoniehouten wherry bezat en daar kwam geen les aan te pas. We stapten vrolijk in de ranke Engelse boot, legden de rolbankjes op hun plaats, zetten een klasgenootje op het fraai versierde bankje waarop je met twee touwen het roer kon bedienen, en daar gingen we, in een prachtige cadans… richting Enspijk. De oevers schoten aan aan ons voorbij. Zo hard was ik met mijn kano nog nooit over de Linge gegaan.
Het zou heel wat jaren duren voor ik daarna ‘roeiles’ kreeg.
Dat viel niet mee. Het had moeten gebeuren bij de roeivereniging De

(meer…)

‘De einder is altijd blauw’ – gesprek over de roman ‘Moenie kijk nie’ van Henk van Woerden (1947 – 2005)

HenkvWfotoDoor Reinjan Mulder
‘Waarom is er nooit gevraagd waarom zoveel Nederlanders in de jaren vijftig zijn geëmigreerd? Hoe zijn ze opgenomen in hun nieuwe omgeving? En waarom faalden ze? We zouden daar veel van kunnen leren voor onze eigen omgang met allochtonen. Die hebben voor een groot deel dezelfde motieven gehad om hier te komen als de Nederlanders die toen emigreerden.’ Dat vond de 10 jaar geleden overleden schrijver Henk van Woerden toen ik hem in april 1994 voor NRC Handelsblad interviewde over zijn fascinerende debuut Moenie kijk nie. Waarom zijn eigen familie in die tijd naar Zuid-Afrika verhuisde, kon hij toen nog maar half bevroeden.
Moenie kijk nie noemde Henk van Woerden aanvankelijk ‘een sterk autobiografisch boek’. In Moenie kyk nie emigreert een Nederlands gezin, net als de familie van Van Woerden, in de jaren vijftig van de vorige eeuw naar het lokkende, exotische Zuid-Afrika, waar ze zich echter maar met moeite kunnen staande houden.
Het boek was, zoals meer debuten waaraan (meer…)

Rapport voor de Gemeente Geldermalsen bevestigt: Betuwse schilder Jan van Anrooy miste ‘elk moreel besef’

Door Reinjan Mulder

'Wansmaak of gezonde kunst?' Tentoonstelling in Jan van Anrooy's Nederlandse Kunsthuis in 1943.

‘Wansmaak en gezonde kunst’ Tentoonstelling over ontaarde kunst in Jan van Anrooy’s Nederlandse Kunsthuis, Amsterdam 1943.

Mijn geboortedorp Geldermalsen blijft om aandacht vragen. Je kunt een andere naam nemen, een ander beroep, je kunt verhuizen en van geslacht veranderen, je kunt een tweede of derde keer trouwen, je kunt een andere nationaliteit aannemen, en ook een ander kapsel of een andere bril, maar je komt nooit meer van je geboorteplaats af
Een klein jaar geleden schreef ik op deze plaats over het oorlogsverleden van de schilder Jan van Anrooy, voormalig NSB’er en een leidende figuur van de nationaal-socialistische Kultuurkamer en het Nederlandsche Kunsthuis. In het gemeentehuis van mijn geboorteplaats Geldermalsen had ik tot mijn schrik 14 schilderijen van hem ontdekt, tot op de kamer van de Burgemeester toe.
Over die ontdekking ontstond – terecht – nogal wat commotie, en wel zoveel dat de Gemeente het NIOD erbij haalde en een van zijn communicatieadviseurs vroeg om bij het Nationaal Archief en het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging in Den Haag nader onderzoek naar Van Anrooy’s oorlogsverleden te doen. Maar al voor onderzoek af was, liet de Burgemeester de verzamelde pers weten dat ze ongeacht de uitkomst de schilderijen van Jan van Anrooy in het Gemeentehuis zou laten hangen, omdat het gemeentebestuur ‘unaniem’ tot het oordeel was gekomen dat dit werk ‘beslist geen nazi-kunst’ was.
En toen het onderzoek eenmaal af was, op 13 februari 2014, werd besloten om het resultaat ervan dan wel niet geheim te houden, maar het ook geen ruchtbaarheid te geven – zodat ik pas na maanden, toen alle commotie geluwd was en ik zelf al het nodige had uitgedokterd, ontdekte dat het überhaupt bestond.
Niet dat het verslag van het onderzoek, Jan van Anrooy – Schets van een schilder,  (meer…)

Jaaroverzicht 2014: Piet Mulder, Jan van Anrooy en Connie Palmen – aandacht voor beeldende kunst neemt toe

Piet Mulder, gezicht op het Betuwse Tricht, 1986.

Piet Mulder, gezicht op het Betuwse Tricht, 1986.

Door onze mediaredactie
UPDATE 2 jan. 2015 – Voor het eerst hebben bij de bestgelezen stukken in Das Zahngold twee stukken over beeldende kunst die over literatuur verdrongen. Oorzaak daarvan is vermoedelijk de tentoonstelling van de schilder Piet Mulder in Neerijnen, het boekje dat over hem verscheen en de veiling van zijn werk in Arnhem, en verder de landelijke ophef over de 14 schilderijen van de NSB-schilder Jan van Anrooy die prominent in een Nederlands gemeentehuis blijken te hangen. Volgens Google Analytics zijn in 2014 daardoor het meest gelezen:
1. Sandra van Beek over de schilderijen van Piet Mulder
2. Nazi-kunst in het gemeentehuis? – de zaak Jan van Anrooy
3. Reinjan Mulder: interview met Tessa de Loo over De Tweeling
4. Bij de dood van Tsjebbe Hettinga – het eerste interview
5. De NRC-recensie van Connie Palmen’s debuut De wetten
6. Marli Huijer en Reinjan Mulder over Opnieuw beginnen
7. Wat een tuttigheid – Lulu Wang’s Het lelietheater revisited
8. De miskenning van Cees Nooteboom – Hoe Nooteboom met Het volgende verhaal wraak nam op de CPNB
9. Leon de Winter schrijft literatuur! Recensie van De Ruimte van Sokolov
10. Wie zijn Babel & Voss?
Bij deze resultaten moet worden opgemerkt dat Connie Palmen niet alleen met de lange NRC-recensie van haar boek De Wetten (5) goed scoorde, maar ook met een interview uit 1992 (15) en  (meer…)

Naar bed met Brigitte Bardot! Roman ‘De onsterfelijkheid’ van Milan Kundera na 25 jaar nog altijd actueel

KunderafotoDoor Reinjan Mulder
Waarom zou Onno Hoes met een jongetje in een cafe afspreken terwijl hij waarschijnlijk een schitterend huis met hele dikke muren tot zijn beschikking heeft? Op een van de laatste bladzijden van zijn laatste grote roman Nesmrtelnost (1990), die aanvankelijk alleen in een Franse vertaling (door Eva Bloch) bestond, geeft de Tsjechische auteur Milan Kundera (1929) daarop het antwoord. Hij beschrijft daar een nog altijd actueel gesprek tussen de ik-figuur, niet toevallig de schrijver van Kundera’s vorige roman, en zijn oude vriend, professor Avenarius.
De twee bevinden zich op een terras aan de rand van een zwembad in een grootstedelijk sportcentrum, op dezelfde plaats waar vierhonderd bladzijden eerder de roman begonnen is en de gerenommeerde professor vertelt dat hij bezig is met een nieuw onderzoek. Hij wil nagaan wat mannen liever doen: een nacht doorbrengen met een mooie, wereldberoemde vrouw, Brigitte Bardot bijvoorbeeld of Greta Garbo, op voorwaarde dat niemand er van hoort, of alleen maar gearmd met haar een wandeling maken door hun geboortedorp, zodat (meer…)