Schrijver M.M. Schoenmakers over zijn romancyclus rond Desi Bouterse’s Surinaamse revolutie

'Ik ga met het manuscript aan de slag en zal daarbij zeker mijn voordeel doen met jouw leeservaring...'

Schoenmakers in 2004: ‘Ik ga met het manuscript aan de slag en zal daarbij zeker mijn voordeel doen met jouw leeservaring…’

De schrijver M.M. Schoenmakers (Den Bosch, 1949) viert deze maand – mede dank zij DWDD – onverwachte triomfen met zijn roman ‘De Wolkenridder’. Minder bekend is dat Schoenmakers eerder een indrukwekkende trilogie schreef over de naoorlogse geschiedenis van Suriname. Meer dan tien jaar werkte hij zelf in die tijd in Suriname en op basis van zijn onthutsende ervaringen daar schreef hij ‘Stroomafwaarts en stroomopwaarts’, een cyclus over de mislukking van het ontwikkelingswerk en de cultuurkloof tussen hulpverleners en Surinaamse indianen.
Twintig jaar geleden interviewde ik M.M. Schoenmakers voor NRC Handelsblad over dit grootse project. Daarna werd het stil om de auteur. In  2004 stuurde hij me nog een manuscript dat door zijn uitgever geweigerd was, met de vraag wat ik er van vond. Dat schreef ik hem, hij ging ermee aan de slag, zei hij – en nu is daar, weer 10 jaar later, het bejubelde ‘De Wolkenridder’.
Tijd voor een herwaardering van de M.M. Schoenmakers van de meesterlijke Suriname-trilogie. Tijd voor zijn eerste grote dagblad-interview. 
 

Door Reinjan Mulder
In het laatste deel van zijn grote Surinaamse epos ‘Stroomafwaarts en stroomopwaarts’ beschrijft M.M. Schoenmakers hoe een indiaan, Julius Ebicilio, na veel omzwervingen diep in het oerwoud een groep andere indianen tegenkomt. Het is één van de sleutelscènes in de 650 bladzijden dikke trilogie. In vier bootjes komt het gezelschap langzaam om de bocht van de rivier gevaren en Ebicilio herkent zijn vroegere dorpsgenoten. Elk gezicht, schrijft Schoenmakers, wekt bij hem herinneringen op aan ‘een leven van rust en onvergelijkelijk zoete dromen’. Maar (meer…)

Een leven lang schrijven tegen leugenaars, gekken en malloten – 20 jaar na de dood van W.F. Hermans

Landingspoging op New Foundland - naar de Niagara Falls

Landingspoging op New Foundland – naar de Niagara Falls

Door Reinjan Mulder
Twintig jaar geleden, op 27 april 1995, overleed in een ziekenhuis in Utrecht de schrijver Willem Frederik Hermans. Ik heb Hermans nooit goed gekend, en dan nog voornamelijk als schrijver, uit zijn boeken. Zijn belangrijkste werken had hij toen ik voor het eerst van hem hoorde, ook al geschreven. Dat maakte dat ik nooit de verrassing heb mogen ervaren die anderen ervoeren, toen ze zijn werk voor het eerst in handen kregen. Toen ik hem las, waren meesterwerken als ‘Ik heb altijd gelijk’, ‘De donkere kamer van Damocles’ en ‘Nooit meer Slapen’ al verschenen, en was Hermans al gecanoniseerd als een van de grote drie.
Pas in 1979 leerde ik hem zelf iets beter kennen, omdat ik toen eindredacteur werd van het Cultureel Supplement, waarin geregeld bijdragen van hem verschenen. Toen pas begon ik zijn karakteristieke, krachtige stijl ook te doorgronden. De korte zinnen, vaak in aparte alinea’s. De licht absurde observaties. De toon waarvan je nooit wist of die  wanhoop verried of ironie. Maar vooral het laten ‘staan’ van een tekst, ook als het onderwerp ervan niet altijd even belangrijk, origineel of spannend was.
Het ging soms over bijna niets, wat hij schreef, maar het was – vooral die eerste jaren dat ik zijn stukken ‘doorgaf’ – toch altijd weer onmiskenbaar ‘Hermans’.
Ik hoop dat ik daarvan in de loop der jaren het nodige heb geleerd.
Wanneer er in die zinnen – een enkele keer – iets niet helemaal klopte, was dat wel eens lastig. W.F. Hermans was niet de makkelijkste in het omgaan met kritiek. Al ging het maar over één woordje teveel, een verkeerd leesteken of een weggevallen zinsdeel, dan  schoot hij al snel in zijn rol van grumpy old man.
Het was in die latere jaren al bijna niet meer voor te stellen dat hij zelf ooit jong was geweest.
Of was hij juist nooit helemaal volwassen geworden? Emotie-management, iets wat wij vaak met de volwassenheid 
associëren, was nooit zijn sterkste kant.  

Daarbij hielp het niet dat ik soms ook nog boeken van W.F. Hermans besprak. Dat gebeurde bijna altijd in positieve zin, ik was waarschijnlijk een van de weinigen die zoveel enthousiasme voor ‘Au pair’ konden opbrengen en ook zijn kleine dunne boekjes met telkens één lang verhaal vond ik altijd weer prachtig. Maar soms ontdekte ik toch een foutje. Tegen onze chef kunst K.L. Poll kon hij dan achteraf flink tekeer gaan, hoorde ik, over ‘die Reinjan Mulder – als je alleen al die voornaam hoorde wist je wel uit wat voor nest die kwam – die Mulder, die niet eens begreep dat….’
Af en toe belde ik hem toch maar eens op, om hem een nieuw stuk voor te stellen. Daar ging dan meestal wel gretig op in. Hij leek meestal blij dat we toch weer wat ruimte – en geld – voor hem hadden, en zette zich dan ijverig aan het schrijven.
Of ik vroeg hem om een verhaal voor een van de Verhalennummers die we rond de zomer altijd maakten. Zo schreef hij een keer een mooi, schrijnend verhaal over de smaak van biefstuk dat ik nooit ben vergeten, hoewel ik er vreemd genoeg later nooit meer iemand over heb gehoord.

Boeken en brieven van een blinde fotograaf

‘Dat kan toch niet!’ (W.F. Hermans) – boeken en post van ‘de blinde fotograaf’

Een van mijn scherpere herinneringen aan W.F. Hermans dateert uit de tijd dat ik hem – voor hem onverwacht – confronteerde met een blinde fotograaf, Evcen Bavcar, die ik via de mensen van ‘Lettre International’ in Parijs had ontdekt.  Bavcar maakte, net als in Hermans’ prachtige, gelijknamige verhaal, wonderlijke foto’s van mensen en stadsbeelden zonder te kunnen zien wat er voor zijn lens kwam. Hij kond dan wel niet zien, had hij me gezegd, maar hij had wel kunnen zien, ‘en beter dan veel anderen’. Ik vond het een intrigerend gegeven en sprak uitvoerig met hem in Parijs. Daarna belde ik Hermans.
Hermans had nog nooit van de man gehoord, zei hij me de volgende ochtend, en hij geloofde me aanvankelijk dan ook nauwelijks.
Pas toen ik een tentoonstelling van deze Bavcar in de Melkweg had geopend, in het bijzijn van de toen ook bijna blinde Eva Besnyö en Johan van der Keuken, de cineast van ‘Blind kind’, moet tot hem doorgedrongen zijn dat dit fotograferen van ideeën (‘we zien wat we weten’) wel degelijk een interessant fenomeen was en wilde hij wel iets meer over hem kwijt.
Toen begonnen ook anderen (iemand in De Groene bijvoorbeeld) hem met het werk van Bavcar te confronteren. Maar Hermans bleef erbij dat Evcen Bavcar, niet verrassend voor wie zijn werk kent, een soort bedrieger moest zijn. ‘Een charlatan’.
Hoeveel fantasie hij zelf ook in zijn absurde verhalen stopte, wat hier, in het echt, gebeurde, ‘kon’ volgens Hermans helemaal niet.
Het is jammer dat ik hem daarna nooit meer heb kunnen bijpraten over het bijzondere procédé dat Bavcar voor zijn foto’s hanteerde en waarmee later ook een prachtige opname van mijn zoon heeft gemaakt. Uit de biografie van Willem Otterspeer blijkt nu dat hij daarvan van zijn latere gespreksgenoten helemaal niets heeft meegekregen. Waarschijnlijk omdat zij de blinde fotograaf  nooit bezig hebben gezien. Maar ook omdat de toen al wat oudere Hermans in wezen vreemd aankeek tegen wat hij niet kende. Wantrouwen was zijn krachtigste motief.

Berlijn, gevallen mastodonten

Omgevallen mastodonten

Maar het kon altijd erger. Pas echt kwaadaardig werd W.F. Hermans tegen me toen NRC Handelsblad in 1993 zijn laatste stuk voor ons niet meer wilde hebben omdat hij zichzelf daarin te zeer herhaalde – en dat ook nog eens tegen een astronomisch hoog bedrag. Hermans kon zich toen al absoluut niet meer voorstellen, leek het, dat de chef kunst en hoofdredactie van de krant het daarmee eens waren en stelde mij niet veel later in mijn eentje verantwoordelijk voor zijn verschrikkelijke krantenleed.
En zo kreeg ik, als eenvoudig redacteur, opeens de volle lading tijdens een drukbezochte lezing over Literaire CD-roms in het Letterkundig Museum in Den Haag.
Van het gesprek dat daarna met hem volgde, in de foyer van het Museum, heeft Klaas Koppe nog een mooie foto gemaakt. W.F. Hermans met zijn wijsvinger omhoog, heilig overtuigd van zijn grote gelijk en omringd door – toen nog – zijn drie paladijnen: Frans A. Janssen, Freddy de Vree en Raymond Benders.
Daarna werd het snel stiller om W.F. Hermans.
Revanche had ik daarna misschien nog kunnen nemen na zijn dood, toen ik als literatuur-redacteur in grote haast zijn necrologie moest schrijven. Maar gelukkig heb ik van die gelegenheid wijselijk geen gebruik gemaakt. Ik was ondanks alles ook behoorlijk geraakt door zijn dood en schreef de volgende dag een zo net mogelijk overzichts-stuk, nadat ik aan Wilbert Smulders had gevraagd een uitvoerig profiel van Hermans te maken. Meer dan 25 jaar was ik in mijn hoofd met W.F. Hermans bezig geweest, en op zo’n moment mocht de krant niet al te bescheiden zijn. Max van Rooy leverde diezelfde dag nog een hoofdredactioneel commentaar. Een waardig afscheid van onze jarenlange medewerker.
Daarna stelde ik een paar maanden later nog een speciaal, mooi Hermans-nummer van het Cultureel Supplement samen, waarin ik onder meer zijn nagelaten roman ‘Ruisend Gruis’ besprak en ook wat fraai versierde en kinderlijk bestempelde enveloppen van de meester uit (toen nog) Parijs liet afdrukken. Want dat was de manier waarop wij op de redactie meestal met zijn producten werden geconfronteerd: er kwam een stevige omslag bij ons binnen, met daarin een hier en daar met de hand aangevulde doorslag van een tekst zonder verder begeleidend schrijven. Het origineel bewaarde de schrijver liever voor zijn eigen archief.
Die doorslag werd daarna dan, na enkele telefoontjes, met de hand door ons nog wat bijgewerkt en zo nodig verbeterd en tot slot van de nodige stempels en zetinstructies voorzien en zo naar de zetterij doorgestuurd. Als het goed is, zijn van dit soort doorslagen in 2012 verschillende exemplaren bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam beland.
Tot slot de necrologie van W.F. Hermans die ik in april 1995 voor NRC Handelsblad schreef – let wel: lang voordat bekend werd dat de nog jonge schrijver zich in het begin van de oorlog bij de pro-Duitse Kultuurkamer had aangemeld:             
  

EEN LEVEN LANG SCHRIJVEN TEGEN LEUGENAARS, GEKKEN EN MALLOTEN

AMSTERDAM, 28 APRIL – De schrijver Willem Frederik Hermans, die gisteren op 73-jarige leeftijd in het Academisch Ziekenhuis in Utrecht overleed, was daar maandag naartoe gebracht vanuit Brussel, de stad waar hij de laatste vier jaar van zijn leven woonde. Hermans was een van de belangrijkste en invloedrijkste schrijvers van deze eeuw. Hij paarde een groot stilistisch vermogen aan een duidelijke visie. Daarbij schuwde hij het niet om conflicten aan te gaan: hij was dan ook zeker een van de grootste polemisten in de Nederlandse literatuur. Zijn stijl en methode van debatteren zouden door velen worden nagevolgd, zonder dat hij overigens ooit werd overtroffen.

Hermans’ vroege werk was sterk doortrokken van de problematiek van de Tweede Wereldoorlog, maar op een andere manier dan de meeste van zijn tijdgenoten dat deden. Hermans werd aangetrokken tot het surrealisme en het onderbewuste en zijn beschrijvingen hebben daardoor iets hallucinerends. De tegenstelling tussen goed (meer…)

Kunstzinnige vorming of klassieke cultuur – Hoe aan kinderen kunst kan worden bijgebracht

Schliersee 1998. Reinjan Mulder ontmoet Marek van der Jagt. Coll. Bijzondere Collecties

Schliersee 1998. Reinjan Mulder ontmoet Arnon Grunberg alias Marek van der Jagt. Coll. Bijzondere Collecties

Door Reinjan Mulder
Sinds ik in 1966 in Tiel van het Gymnasium kwam, is het vak kunstzinnige vorming snel in populariteit gegroeid. Hoe vaak zien we in musea niet een groep kinderen op de grond zitten, terwijl een bevlogen kunstenaar of vakdidacticus uitlegt waarom ze ‘mooi’ of ‘leuk’ moeten vinden wat ze voor zich zien. En hoeveel is er sindsdien niet gediscussieerd over het belang van ‘de lijst’, het stapeltje boeken dat iedereen op de middelbare school gelezen moet hebben om later voor volwassen te kunnen doorgaan.
Het vreemde is dat ik op school nooit dergelijke stimulansen heb gehad, maar dat ik achteraf gezien toch goed kan meekomen in gesprekken over kunst en literatuur. Sterker nog: het grootste deel van mijn arbeidzame leven heb ik de kost verdiend met kunst en literatuur – en hoe!
Hoe is dat te verklaren?
Volgens sommige onderwijskundigen is vooral het ouderlijk milieu belangrijk om kinderen later mee te laten komen in de maatschappij, en dat is ook wel zo, maar hoewel mijn ouders beiden redelijk thuis waren in de kunsten kan ik me niet herinneren dat ik in mijn jeugd ooit met hen in een museum ben geweest.
Ook kan ik me maar van weinig ‘belangrijke’ boeken herinneren dat (meer…)

Tranen om W.F. Hermans? Hoe Hermans-kenner Frans Janssen voor Joost Ritman’s Hermetische Bibliotheek koos

restjespoorbaan

…dat het in één keer een jarenlange vriendschap verwoestte…

Door Reinjan Mulder
In Willem Otterspeers – ondanks alles – fascinerende biografie van W.F. Hermans, wordt uit de doeken gedaan hoe Nederlands grootste schrijver van de twintigste eeuw twee jaar voor zijn dood, in 1993, zijn allerlaatste vriendschap verspeelde door een geruchtmakend interview in NRC Handelsblad. Dat interview, ‘Tranen om Hermes Trismegistus’, was in alle opzichten mijn verantwoordelijkheid. Ik had het bedacht, ik maakte het en ik zorgde er mede voor dat het prominent voorop het Cultureel Supplement van onze krant kwam, op die dramatische 3de september 1993.
Wat stond er dan wel niet in dat interview, dat het in één keer een jarenlange, bijna symbiotische vriendschap tussen twee oudere heren verwoestte? En: wat ging eraan vooraf?  

Toen ik tot het bewust interview besloot, met de boekhistoricus en Hermanskenner Frans A. Janssen, kende ik Janssen al wat langer. Ik wist dat hij niet alleen een van onze grootste Hermans-kenners was, maar ook een van de laatste intimi van de verbitterde schrijver. Sinds een paar jaar was hij daarnaast directeur van de met de nodige geheimzinnigheid omgeven Bibliotheca Philosophica Hermetica van Joost Ritman. Ik had daar al eens eerder over geschreven, toen nog bijna niemand van de bibliotheek had gehoord, maar dit keer wilde wel eens weten wat Frans Janssen daar nu precies deed. Hij had de naam bij boekenveilingen iedereen te overbieden. Hoe kon dat, hoe werkte dat en waarom deed hij dat?
Ook vroeg ik me af hoe iemand die zoveel smaak vertoonde waar het de moderne Nederlandse literatuur aanging, zijn leven nu geheel in dienst kon stellen van een nauwelijks geschoolde, steenrijke fabrikant van plastic bekertjes en vorkjes, die, zo had ik tijdens een eerder interview gemerkt, de hele dag in nogal obscure, ‘hermetische’ sferen vertoefde.
Was dat niet een beetje vreemd voor een Hermans-kenner? 

Frans Janssen en ik spraken elkaar voor het eerst in augustus 1982, toen Janssen cum laude promoveerde op ‘Zetten en drukken in de achttiende eeuw’, een interessante studie over een bijzondere Nederlandse drukker. Janssen was van huis uit Neerlandicus, maar zou zich later ontwikkelen tot een zeker zo belangrijk boekhistoricus. Ik interviewde hem daarover in zijn huis in Wormerveer, en sprak toen slechts heel even met hem over Hermans, ons beider idool en tot dat moment de belangrijkste reden waarom ik Frans behoorlijk hoog had. Maar 15 jaar later realiseerde ik me dat Frans Janssen de schrijver nu wel heel lang van heel nabij kende, terwijl ik Hermans nog steeds voornamelijk van zijn boeken kende en van een paar norse telefoongesprekken over foutjes die ik als eindredacteur van het CS soms in zijn stukken ontdekte. Ik vroeg me af hoe zo’n Eckermann-achtige positie er in de drukbezette praktijk van de grote bibliothecaris uitzag.  
In mijn tweede interview met hem, in 1993, liet Frans Janssen mij echter – tot mijn verbazing – weten dat hij de occulte auteurs die Joost Ritman met zijn hulp verzamelde nu bewust liet voorgaan boven zijn liefde voor W.F. Hermans. Over Hermans, zei hij, had hij natuurlijk niet voor niets al in geen jaren meer iets groters geschreven.
En zo schreef ik het dan ook op in mijn krantenstuk.    

Bij W.F. Hermans kwam die opmerking, lezen we nu bij Willem Otterspeer, ongelooflijk hard aan. Hij kreeg er een klap van die hij misschien wel nooit meer te boven zou komen. Hermans zat beduusd voor zich uit te kijken toen hij het interview gelezen had, schrijft Otterspeer, en zegde per direct de jarenlange vriendschap met Janssen op.
Daarna sleet de schrijver zijn laatste, in- en intreurige dagen in Brussel, eenzaam en in diepe wrok. Een wrok die zo diep ging dat toen uiteindelijk het nieuws van W.F. Hermans’ dood bij mij op de redactie van NRC Handelsblad binnenkwam, via Freddy de Vree waarschijnlijk, en ik ter verificatie eerst met Frans Janssen belde, de grote Hermans-kenner nog van niets wist. Frans wist, meen ik, niet eens dat Hermans in het Ziekenhuis van Utrecht was opgenomen, laat staan dat hij daar al uren geleden zijn laatste adem had uitgeblazen. Er was die laatste, moeizame maanden van zijn leven, begreep ik, geen enkele contact meer tussen de schrijver en zijn trouwe ‘Eckermann’ (Otterspeer) geweest.
Frans Janssen voelde er ook niets voor om op dat moment iets over overleden Hermans te schrijven. Dat zou gezien de omslachtigheden niet passend zijn, zei hij, toen ik het hem voorlegde. En hij raadde me aan met Wilbert Smulders te bellen, die gelukkig snel een mooi, groot stuk uit zijn pen wist te toveren voor de krant van de volgende dag. Smulders was kort tevoren nog aan Hermans’ ziekbed geweest, zei hij, en hij wist heel wat beter hoe het hem in zijn laatste, benauwde uren was vergaan.  

Voor wie wil weten wat de bejaarde schrijver W.F. Hermans in mijn interview met Frans Janssen nu precies zo had geschokt, volgt hier de integrale tekst van het stuk in het Cultureel Supplement.

TRANEN OM HERMES TRISMEGISTUS
(meer…)

Veel gelezen in maart 2015: poëzie, schilders en het gezelschap van geleerde vrouwen

Reinjan Mulder en Marli Huijer (foto Klaas Vroege)

‘Opnieuw beginnen’: Reinjan Mulder en Marli Huijer in Salta (foto Klaas Vroege)

Door onze mediaredactie
Vooruitlopend op de Maand van de Filosofie, in april, stond het bezoek aan Das Zahngold de afgelopen maand sterk in het teken van enkele vrouwelijke denkers. Naast drie veel gelezen stukken over de schrijfster-filosofe Connie Palmen, die honderden keren werden gedownload  na haar verschijnen bij De Wereld Draait Door, ontstond er ook voor de nieuwe Denker des Vaderlands, Marli Huijer, de laatste weken steeds meer  belangstelling. Met name twee artikelen over het boek Opnieuw Beginnen, dat zij samen met Reinjan Mulder schreef, werden veel opgevraagd, alsook de stukken over een recent dubbelportret van beiden door Bert Nienhuis en de wandeltocht die zij in 2009 in het voetspoor van Heine door de Harz maakten.
Meest gelezen zijn daardoor in maart 2015 (naast enkele populaire  boekrecensies):
1. Wat is Babel & Voss? (954 keer opgevraagd)
2. Vallen op iemand die ‘klopt’ – De recensie van Cees Nooteboom’s Rituelen revisited
3. Noodgreep werd sensatie – the ‘making of’ Connie Palmen
4. Interview met Tessa de Loo over haar boek De Tweeling
5. De man van Sissi – Bij de dood van André Spoor
6. ‘Hoe de man zijn wereld ziet’ – over  (meer…)

‘De Duitse identiteit is geen jas die je even kunt uittrekken’ – Bij de 88ste verjaardag van Martin Walser

Door Reinjan Mulder

Martin Walser als jongen in de Hitler-tijd op de omslag van 'Een springende bron'

Martin Walser als jongen in de Hitler-tijd op de omslag van ‘Een springende bron’

Zou er ooit een einde zijn gekomen aan de oorlog van de Duitse ambtenaar Fink? In de zomer van 1997 berichtte de Süddeutsche Zeitung dat de ambtenaar die model had gestaan voor de hoofdpersoon van Martin Walser’s roman Finks Krieg opnieuw een klap aan zijn superieuren had toebracht. De toen 69 jarige Martin Walser (24 maart 1927) kon zijn plezier over de affaire nauwelijks verbergen, toen ik hem kort daarop opzocht in zijn schitterende landhuis in Nußdorf, aan de oever van het Bodenmeer. Vanuit zijn tuin, waar wij koffie zaten te drinken, was hij zijn huis ingelopen om het zojuist door zijn uitgever naar hem toe gefaxte knipsel te pakken.
Sinds Finks Krieg in maart 1996 verscheen, was het weer eens lang onrustig geweest om de inmiddels bijna 88 jaar oude Duitse meester Martin Walser. Sommigen hadden de roman geprezen als een nieuw meesterwerk van één van Duitslands grootste levende schrijvers, anderen genoten van de aanklacht tegen de politiek die er in naar voren zou zijn gebracht, maar niemand kon dit keer de zaak die Walser tot zijn boek had geïnspireerd buiten beschouwing laten. En dat deed de schrijver goed, merkte ik.
Walser zei daar zelf over, ‘an einem der schonsten Tage des Jahres in Nußdorf‘ zoals hij later in mijn exemplaar van Finks Krieg zou schrijven: ‘Het is heel komisch, alsof (meer…)

‘Over ouder worden’ – Bij een foto van Bert Nienhuis

Door Reinjan Mulder

Marli en Huijer, foto Bert Nienhuis

Marli Huijer en Reinjan Mulder, uit de reeks ‘ouder worden’ (foto Bert Nienhuis, 2014)

Ik ken weinig fotografen. Daarvoor heb ik me misschien te veel met literatuur bezig gehouden. Maar soms was die literatuur juist reden om een fotograaf op me af te sturen. Dat was het geval toen in 1985 Uit het achterland, het derde boek van René Stoute verscheen. Het boek was sterk autobiografisch en het speelde – net als Stoute’s eerdere en volgens mij betere roman Op de rug van vuile zwanen – in het milieu van Amsterdamse heroïnegebruikers. Zo schiepen de hoofdpersonen van de roman er, net als René Stoute zelf waarschijnlijk, genoegen in om in de binnenstad fietsen te stelen om zo hun kostbare gewoontes te bekostigen.
Daarmee romantiseerde Stoute het junkiebestaan naar mijn idee nogal, en zo besprak ik het boek dan ook, en ik eindigde mijn bespreking enigszins pesterig met de zin: ‘En nu mijn fiets terug.’
Toen waren de rapen gaar. Half Nederland leek wel over me heen te vallen. Ik zou een stoot onder de gordel hebben toegediend aan mensen die het toch al zo moeilijk hadden. En het ergste was dat ik junks door mijn slotzin met nazi’s zou hebben vergeleken.
Interessant was achteraf gezien nog dat toen ik mijn recensie bij NRC Handelsblad inleverde, die gekwelde slotzin er nog niet onder stond. Hij speelde tijdens het lezen van het boek wel steeds door mijn hoofd, omdat ik dat jaar al drie fietsen was kwijtgeraakt, maar

(meer…)

Meest gelezen in februari: over André en Hendrickje Spoor en de ‘gezonde’, niet ontaarde kunstenaars in Arnhem

Door onze mediaredactie
Twee al wat oudere artikelen over de vroegere NRC-hoofdredacteur André Spoor en zijn dochter Hendrickje zorgden half februari plotseling voor een boost aan nieuwe lezers. Aanleiding waren enkele interviews met Hendrickje Spoor bij het verschijnen van haar boek Vader en dochter. Daarin is het nodige te lezen over de nogal chaotische huwelijken van de Spoors. Voor oudere NRC Handelsblad redacteuren weinig nieuws, maar het bij naam noemen van sommige prominente minnaars door Hendrickje maakte dat er dagenlang intensief werd gegoogled op hun namen – om bij de stukken terecht te komen die bij de dood van André Spoor verschenen. Meest gelezen zijn daardoor in februari:
1. De man van Sissi – bij de dood van André Spoor
2. Wie zijn Babel en Voss?
3. Geaarde kunst? Het zelfportret van de Tielse schilder Johan Ponsioen
4. Nazikunst in het Gemeentehuis? – de zaak Jan van Anrooy
5. Gesprekken in de nacht – André Spoor en de P.C.Hooftprijs-jury
6. Vallen op iemand die klopt – Cees Nooteboom’s roman Rituelen revisited
7. Interview met Tessa de Loo over de ontvangst van De Tweeling
8. Interview met Connie Palmen over haar roman De Vriendschap en de dood van Ischa Meijer
9. Rapport Gemeente Geldermalsen bevestigt: ‘Jan van Anrooy miste elk moreel besef’
10. Bij de dood van Hannelore Grünberg-Klein

(meer…)

Zijn eigen iconograaf – Toespraak bij het verschijnen van het Gerard Reve-fotoboek van Eddy Posthuma de Boer

Door Reinjan Mulder

Reinjan Mulder en Eddy Posthuma de Boer bij de presentatie van het Gerard Reve fotoboek in de Athenaeum Boekhandel, 26 februari 2015

Reinjan Mulder en Eddy Posthuma de Boer bij de presentatie van het Gerard Reve fotoboek, Athenaeum Boekhandel, 26 februari 2015

Ik ken weinig fotografen. Misschien heb ik me in mijn leven teveel met literatuur bezig gehouden.
Maar ook in de literatuur is er één fotograaf geweest, die geschiedenis heeft geschreven. Dat was Eddy Posthuma de Boer. Voor de omslagen van de brievenboeken Op weg naar het einde en Nader tot u van de man die toen nog gewoon Gerard Kornelis van het Reve heette, maakte hij een serie zwaar geënsceneerde portretten, die nog altijd tot de mooiste behoren die van de schrijver voorhanden zijn.

Vandaag verschijnt het boek van Eddy Posthuma de Boer waarin al zijn portretten van Reve voor het eerst zijn bijeengebracht: ‘Door het oog van de tijd’ (uitg. Weideblik). Daarin zal hopelijk duidelijk worden hoe de schrijver zelf nu precies heeft meegewerkt aan het beeld dat later van hem is ontstaan. Katholiek, alcoholisch, melancholisch en archaïsch, schrijvend met een kroontjespen, het moest van Reve (meer…)

Bij de dood van Hannelore Grünberg-Klein (87): het meisje dat er niet had mogen zijn

omslagdouble21Door Reinjan Mulder
Twee weken geleden overleed Hannelore Grünberg-Klein, de moeder van Arnon Grunberg. Niet onopgemerkt, bijna alle kranten besteedden er aandacht aan. En terecht. Hannelore Grünberg-Klein werd voorgoed een publieke figuur door de verschijning van Grunberg’s succesvolle debuut ‘Blauwe maandagen’. Daarna kwam ze geregeld terug in de publiciteit, in interviews met Arnon Grunberg en in zijn columns, maar pas in de dagelijkse Voetnoot in de Volkskrant en een aantal recente documentaires kreeg ze een gezicht dat haar recht deed.
Ik kende Hannelore Klein vooral van een paar wandelingen die we maakten rond Hinterzarten, in het Zwarte Woud, waar ze om het jaar met Arnon vakantie hield. Ik zal nooit vergeten hoe ze daar kwiek als een berggeit over de wandelpaden stapte, op een terrasje van haar forel genoot, of ruzie maakte met haar zoon, of met de pensionhoudster: over de stiekem van het ontbijt meegesmokkelde boterhammen.
Soms kregen moeder en zoon Grunberg daar ook een tijdje gezelschap van een geliefde van Arnon, maar zoals hij zelf zei, daarna was het meestal snel afgelopen met de relatie.
Geen wonder, want hoezeer ze haar schoondochters in spe ook wist te boeien met haar geestige monologen, aan één zo’n alom aanwezige geliefde als Hannelore Klein heeft iedere man genoeg.
Over niet al te lange tijd verschijnt er een boek van Arnon Grunberg over – en met – zijn moeder. Toch is er ook nu al boek waarin haar bestaan en met name haar overleven in het verborgene een belangrijk rol speelt. Dat is Arnon Grunberg’s roman ‘Onze oom’. Bij de presentatie van die roman in Eupen (B.), op 27 september 2008, sprak ik daarover deze tekst uit. 
(meer…)