Oorlogsdagboeken van Hanny Michaelis – Een overvloed aan zelfkennis

hannymimg_1091Door Reinjan Mulder
Hanny Michaelis (1922-2007) heb ik bij mijn weten één keer ontmoet – wat weinig is want ze speelde bijna een halve eeuw een rol in de hoofdstedelijke literaire wereld. Niet alleen was ze jaren lang getrouwd met Gerard Reve, ze maakte ook zelf naam, als dichteres, en werkte tot haar pensioen op de afdeling kunstzaken van de gemeente Amsterdam.
Die ene keer dat ik haar sprak, moet omstreeks 1983 zijn geweest, tijdens een bijeenkomst van literatuurmedewerkers van NRC Handelsblad. De chef kunst K.L. Poll had haar uitgenodigd omdat hij dacht dat ze wel eens een aanwinst zou kunnen zijn voor het Cultureel Supplement van de krant.
Die aanwinst is ze helaas nooit geworden. Ik zeg ‘helaas’ omdat (meer…)

Armando, Helga Ruebsamen en Zwarte Piet – de best en meest gelezen stukken uit november

Pieten-scene, Geldermalsen 1967

Zwarte Pieten, Geldermalsen 1967

Door onze mediaredactie
Een vitale oude schilder-schrijver (Armando), een overleden schrijfster (Helga Ruebsamen) en ‘De zwarte in mij’, de herinneringen van een zwarte piet: dat waren de onderwerpen waarover in november in Das Zahngold veel gelezen werd. Met daarbovenuit nog het stuk bij het overlijden van Joost Zwagerman. Dit werd vorige maand 712 keer opgevraagd, een record voor de één jaar oude Zwagerman-necrologie.
Andere artikelen die meer dan honderd keer werden gelezen zijn het profiel van uitgever Sander Knol (142 keer), de necrologie van Nanne Tepper (150), het interview met de Columbiaanse schrijver Alvaro Mutis (145), de woelige geschiedenis van het fietsersblad Oek (115), en de ‘pagina’s’ over uitgeverij Babel & Voss en Reinjan Mulder, die dit keer resp. 516 en 304 keer werden opgevraagd.

Kijken we welke van de veel (>29 keer) gelezen stukken het langst (en vermoedelijk het best) zijn bekeken, de ‘Leespaarden’, dan gaat het om:
1. (9) The first cut – bij de dood van Doeschka Meijsing (gemiddelde leestijd 11:28 minuten)
2. (re) Nieuwe Knollen voor oude citroenen – bij het vertrek van Meulenhoff-directeur Sander Knol (gem. 9:38 min)
3. (10) Geaarde kunst? – Bij een zelfportret (meer…)

Op zoek naar de eerste Oek – Uit de roerige geschiedenis van de Amsterdamse Fietsersbond

oekomslagimg_1073Sinds hij op hert fietspad door een bromscooter het ziekenhuis in werd gereden, levert Reinjan Mulder ook bijdragen aan het blad Oek (Op eigen kracht) van de Amsterdamse afdeling van de Fietsersbond (FB). Toen dat aan zijn honderdste nummer toe was, ging hij in de archieven op zoek naar nummer 1.

Het vinden van het eerste nummer van ‘de Oek’, wat staat voor Op Eigen Kracht, is minder eenvoudig dan ik heb gedacht. Tevoren ben ik al gewaarschuwd dat juist het allereerste nummer van de Oek in ons goed bijgehouden archief wel eens zou kunnen ontbreken. Misschien dat het illustere Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) nog een exemplaar in zijn anarchistische collectie heeft.
Ook heb ik gehoord dat er voorafgaand aan de Oek al verschillende andere ledenbladen van de Fietsersbond hadden bestaan, die Amsterdam Fietssst heetten, en afdelingsblad ENWB Amsterdam, en ENWB/Op eigen kracht. Provisorisch gestencilde of gexeroxte blaadjes zouden dat geweest zijn, waarachter onder anderen Peter Giele een drijvende kracht was, de latere oprichter van de roemruchte Galerie AMOK in het oude Handelsbladgebouw, maar ook de man achter de legendarische, door Joost Zwagerman bezongen club RoXY in de Kalverstraat.
Die eerste waarschuwing, dat er geen eerste nummer meer te vinden is, blijkt niet helemaal te koppen. Na een half uur neuzen in de ordners vind ik (meer…)

Dwalende geesten – recensie van Marja Pruis’ roman ‘Zachte riten’

Door Reinjan Mulder
pruisosmlagimg_1069‘Uit hersenscans is gebleken dat mensen hun hersens op stand-by kunnen zetten, en dat hun geest dan kan gaan dwalen…’ Dat zegt de vriend van de hoofdpersoon in Marja Pruis’ voor de ECI prijs genomineerde roman Zachte riten. Hij werkt aan een multidisciplinair, ‘grensoverschrijdend’ proefschrift over slapen en creativiteit en probeert er op allerlei manieren achter te komen wat we denken wanneer we niet nadenken.
Dat onderwerp zal niet toevallig gekozen zijn. Ook de hoofdpersoon van het boek houdt ervan haar geest flink te laten dwalen. Ze is literatuurdocente in Amsterdam en probeert haar studenten vaak met de moed der wanhoop duidelijk te maken waarin echte literatuur verschilt van amateurgeschrijf, en wat poëzie verheft boven rijmende smartlappen.
In de roman vertelt zij bovendien het behoorlijk actuele verhaal hoe ze door een al wat oudere hoogleraar onder druk wordt gezet om haar jarenlange vriend en naaste collega ervan te overtuigen dat hij zijn proefschrift over slaap en creativiteit maar beter kan terugtrekken. Een lid van de promotiecommissie zou hebben ontdekt dat het idee erachter van een Amerikaan komt en de vakgroep is bang voor een rel, in een tijd dat de letterenfaculteiten (meer…)

‘Opgeruimd staat netjes’ – Schilder en schrijver Armando op bezoek bij de Universiteit van Amsterdam

ssersimg_1072Door Reinjan Mulder
Wat betekent de uitdrukking ‘Opgeruimd staat netjes’? Is daar ook een Duitse uitdrukking voor? En wat bedoelde de schrijver Armando toen hij dit zinnetje achteloos liet volgen op zijn mededeling dat alle SS’ers die hij (samen met Hans Sleutelaar) in 1967 voor het boek De SS’ers had geïnterviewd nu dood en begraven zijn? In het (Duitstalige) dinsdagmorgencollege Kulturelle Beziehungen Deutschland Niederlande aan de Universiteit van Amsterdam waarbij ik aanwezig was, leidde het zinnetje onder de studenten tot uiteenlopende speculaties.
Was meint der Schriftsteller? Is het een vorm van ironie? Of is het de schrijver ernst, en vindt hij echt dat elke SS’er maar beter dood kan zijn?
Over de achtergronden van zijn nog altijd geruchtmakende boek had Armando de studenten tijdens zijn gastcollege al verteld dat hij in de oorlog als schooljongen eerst nog een fysieke afkeer had gehad van die mensen die hij wel eens door zijn woonplaats Amersfoort zag marcheren, en ‘die Hollands praatten in Duitse uniformen’. Hij begreep niet hoe ze hun leven voor hun kennelijke idealen in de waagschaal konden stellen.
Volgens Armando moest het een soort geloof zijn geweest dat ze hadden, dat nazisme, al wist hij niet zo zeker wat de SS’ers dachten wanneer ze ‘s nachts droomden. ‘Mensen willen graag weten waarom (meer…)

‘Het lied en de waarheid’ – Met Helga Ruebsamen (1934-2016) op zoek naar het Berlijn van haar vader

Door Reinjan Mulder

Zoek de verschillen. Helga Ruebsamen en Reinjan Mulder bij de Mercedes kampeerbus (foto Vincent Mentzel).

Zoek de verschillen. Helga Ruebsamen en Reinjan Mulder bij de Mercedes kampeerbus (foto Vincent Mentzel).

‘Het Berlijn waarmee ik ben grootgebracht, was een centrum van de wereld, een centrum van weldenkendheid. Dat is daarna allemaal vermorzeld, en het is nooit meer goed gekomen.’ De gisteren overleden Helga Ruebsamen zal ik altijd blijven herinneren als de vrouw met wie ik in 1993 door Berlijn dwaalde, de stad waar haar vader in de jaren twintig de tijd van zijn leven had gehad. In haar verhalen vol drank en vergane glorie had ik de vooroorlogse sfeer van die stad menen te herkennen en ik was benieuwd hoe ze dat zelf zag en of ze zich daar nog zou thuisvoelen. Toen we daar waren, was dat, zo zei ze, haar eerste reis naar de stad van haar vader en het zou een emotionele gebeurtenis worden. Na die reis spraken we elkaar nog een paar keer in Nederland, en ze vertelde me toen meer over de tijd die later zo’n belangrijke rol zou spelen in wat, terecht, haar grootste literaire succes zou worden: de roman Het lied en de waarheid (1997).
Het begon allemaal in het noorden van de villawijk Pankow, in het vroegere Oost-Berlijn. Daar bevond zich dat jaar, vier jaar na de val van de Muur, aan de Majakowski-ring een nieuw literair centrum. Schrijvers uit het voormalige Oost- én West-Berlijn hielden daar op gezette tijden lezingen en op uitnodiging van de jonge Berlijnse uitgeverij Twenne Verlag waren Helga Ruebsamen en Huub Beurskens daar uitgenodigd om voor te lezen uit hun net in het Duits vertaalde boeken Auf Scheveningen (Op Scheveningen) en Das Verlöbnis (De verloving).
Toen we er met onze kleine delegatie aankwamen, was de zaal al redelijk gevuld. Veel van de aanwezigen waren student of ex-student van de vakgroep Nederlands aan de Freie Universität. Samen met de schrijvers, hun vertaler en de twee uitgevers van Twenne probeerden zij er achter te komen wat het verschil was tussen de Nederlandse en Duitse literatuur. Zijn Duitse schrijvers bijvoorbeeld te veel onder de indruk van hun illustere voorgangers, zodat ze geen luchtige literatuur meer kunnen maken, zoals de Nederlanders? Of is de Duitse taal te star en te gereglementeerd? En: kent de Nederlandse literatuur misschien andere vertelmechanismen dan de Duitse?
Vooral de verteltechniek van Helga Ruebsamen oogstte die avond in Oost-Berlijn veel bewondering. Ze las voor uit het titelverhaal van Op Scheveningen en de gespreksleider van de avond wilde daarna graag van haar weten hoe ze toch aan die losse, levendige stijl kwam.
De vraag bleek al snel tot een eindeloze spraakverwarring te leiden. Een van de aanwezigen opperde dat de Duitsers zich op grond van hun verleden misschien verplicht voelden om in hun boeken altijd wat mee te delen. Nederlanders durfden misschien meer verhalend te werk te gaan. Toen door het wegvallen van de ideologieën niemand in Duitsland meer wat te zeggen had, zou juist de Nederlandse literatuur daarom misschien een uitweg kunnen bieden. De Duitse literatuur was volgens velen in de jaren negentig in een impasse beland. Er waren geen oplossingen meer, alleen nog maar vragen, en daarin kon de Nederlandse literatuur een rol spelen.
Aan Helga Ruebsamen waren dit soort opmerkingen niet echt besteed. Ze vond ze allemaal veel te diep graven. Ze waren misschien ook wel ‘te Duits’ voor haar.
Ruebsamen kon zich maar moeilijk in de vele vragenstellers verplaatsen. Voor haar was het nergens voor nodig om naar het nationale karakter van schrijvers te kijken: ‘Alle grote literatuur is internationaal.’ Ze luisterde genteresseerd hoe haar Duitse vertaler de aan haar gerichte vragen beantwoordde, maar voelde niet de behoefte er veel aan toe te voegen.

Wat NRC Handelsblad niet haalde: met Helga Ruebsamen verdwaald in Berlijn...

Wat NRC Handelsblad niet haalde: met Helga Ruebsamen verdwaald in Berlijn…

‘Het gaat hier ook allemaal zo grondig,’ zei Ruebsamen als ik haar de volgende dag in het Berlijnse café Möhring aan de Kurfürstendamm sprak. ‘Iedereen bereidt zo’n avond heel goed voor. Het publiek hangt aan je lippen. Bij ons zijn dit soort bijeenkomsten altijd veel meer een zootje.’
Misschien gaf ook het gebouw waar de Literaturwerkstatt Pankow gevestigd is, wel aanleiding voor een zo gedegen aanpak. Het was, en is, een riante villa aan de bosrijke Majakovski Ring. Van 1977 tot 1990 was hier het clubhuis van de Oostduitse schrijversbond gevestigd. In die jaren kwamen hier alleen schrijvers die trouw waren aan het regime. En ook daarvoor was de villa gewijde grond. De eerste DDR-president Otto Grotewohl en zijn vrouw woonden er jaren en kort na de oorlog was het even de woning van de Russische generaal Kotikov.
Aan de Literaturwerkstatt was de taak de deuren open te gooien. Maar voor Helga Ruebsamen is het meteen een duik in het diepe. Het is haar eerste bezoek aan Berlijn, vertelt ze. Tot nu toe heeft ze de stad altijd zorgvuldig weten te mijden. Berlijn is voor haar synoniem met een bepaald soort treurigheid waar ze zich ver van heeft willen houden. ‘De bomen hier zouden alles kunnen vertellen wat er is gebeurd, maar iedereen is blij dat ze het niet doen,’ zegt ze.
Het opmerkelijke is dat Berlijn toch allesbehalve een vreemde stad is voor haar. In het Berlijn van Tucholsky, zo had ze me van te voren al door de telefoon gezegd, kan ik u feilloos rondleiden.
Maar wat Helga Ruebsamen nu precies met Berlijn heeft, kan ze drie dagen na haar aankomst nog steeds niet onder woorden brengen. Ze is opgegroeid met Berlijn, zoals ze zegt. Het is de stad van haar in 1970 overleden vader. Ze vertelde me hoe hij zich hier meteen na de Eerste Wereldoorlog had gevestigd, ‘een bemiddelde Duitse jood die op het slagveld in Verdun zijn geheugen was kwijtgeraakt’.
Ruebsamen: ‘Hij had zoveel ellende gezien dat hij voorlopig alleen nog maar leuke dingen wilde doen,’ Haar vader stopte met werken – hij was arts van beroep – en stortte zich vol overtuiging in het Berlijnse uitgaansleven, waar hij onder anderen bevriend raakte met schrijvers en kunstenaars als Kurt Tucholsky en George Grosz.
Tijdens ons eerste gesprek werd al meteen duidelijk dat dit het Berlijn is dat Ruebsamen in haar herinnering bewaren wilde. Ze heeft haar vader uitsluitend gekend als een gedesillusioneerde man, zei ze, maar zijn aardige jaren moeten die in Berlijn zijn geweest. ‘Er ging toen naar wat ik heb gehoord een glans van de stad uit. Er heerste een nieuwe, frisse, strijdvaardige mentaliteit. Er werd tegen het militarisme geschreven. Het Duitse nationalisme werd vanuit Berlijn aangevallen. Het Berlijn waarmee ik ben grootgebracht, was een centrum van de wereld, een centrum van weldenkendheid. Dat is daarna allemaal vermorzeld, en het is nooit meer goed gekomen.’
Voor Helga Ruebsamen was Berlijn nog altijd een metafoor voor wereldverbetering, vrijheid en hoop. ‘Men wist in de tijd dat mijn vader hier woonde hoe men het voortaan ging doen.’ Wie haar boeken leest, kan ook niet aan de indruk ontkomen dat ze een Berlijnse sfeer ademen. Hoewel de gebeurtenissen zich meestal herkenbaar in Den Haag afspelen, roepen ze associaties op met het Berlijn uit de jaren twintig. Veel alcohol en veel seks, maar ook veel vergane glorie, met verloederde families die naar buiten toe de schijn ophouden.
Ruebsamen besefte heel goed dat haar Berlijn “tweedehands’ is. Ze is geboren in 1934, in Batavia, toen haar vader al bijna tien jaar uit de stad weg was. Ze weet ook niet goed wat ze nu met die stad aan moet. ‘Het bevalt me eigenlijk niets, dat duiken in je eigen geschiedenis.’ Ze is als de dood dat haar vader met al zijn tragiek haar verblijf zal gaan overheersen. Ze heeft juist altijd haar best gedaan het droevige geen kans te geven.
In een lezing die zij kort voor haar vertrek naar Berlijn in Amsterdam had gehouden, had ze al treffend haar favoriete houding tegenover het verleden aangegeven. Samen met enkele andere schrijvers moest ze ingaan op de Madeleine, het koekje dat Marcel Proust hielp bij het oproepen van zijn jeugdherinneringen. Wat doet een schrijver om de stroom van herinneringen die zijn materiaal zijn, op gang te brengen, zo was de vraag. Het antwoord dat Ruebsamen gaf was nogal tegendraads. Zij hoefde, in tegenstelling tot veel andere schrijvers, haar herinneringen helemaal geen handje te helpen. Zij deed juist haar uiterste best het verleden te vergeten. Zij was het type schrijver dat zijn schrijverschap te danken heeft aan een ‘voortdurend gevecht’ met de herinnering.
Ruebsamen vertelde het Amsterdamse publiek dat haar herinneringen haar naar de ‘bedrieglijke paradijzen’ van haar jonge jaren konden brengen die naar ‘het vagevuur en de hel’ hebben geleid. Wat zij nodig had, om te leven en te schrijven, was het omgekeerde van een Madeleine: ‘Geef mij maar af en toe een blok beton, schokbeton om de gaten te dichten waaruit de herinneringen zich naar buiten willen wringen.’ Over haar personages zei ze: ‘Zij zijn veel heldhaftiger dan ik. Ze hebben nooit iemand anders nodig om voor hun ongeluk op te draaien. Ze zijn ook veel droeviger en diepzinniger. Zij drijven niet steeds met alles de spot en leuteren zich niet overal gemakkelijk en lichtzinnig uit.’
In Berlijn vertelt Ruebsamen hoe haar schrijven haar altijd heeft geholpen om de realiteit te overwinnen. Op haar tiende, aan het eind van de oorlog, schreef ze al verhaaltjes over mensen die de ellende beleefden waarvoor ze zelf haar ogen gesloten wilde houden. ‘Oorlog, onderduik, verstandsverbijstering, ontreddering en ontworteling, het was allemaal aan anderen overkomen.’ Haar personages kunnen misschien ook niet tegen de narigheid, zei ze, maar als zij er aan bezwijken, dan is dat ‘in plaats van de schrijver’. Ze bezwoer haar herinneringen door er literatuur van te maken.
Over die voor haar zo belangrijke oorlogsjaren wilde ze in die tijd nog altijd niets zeggen. ‘Ik wil niet, zoals een vriend van me zei, bekend worden als de Anne Frank die het allemaal heeft overleefd.’
Maar nu was het praten over Duitsland haast onvermijdelijk geworden. Ruebsamen besefte maar al te goed dat haar reis naar Berlijn een nieuwe fase inluidde in haar houding tegenover het verleden.
Ze was ook niet meer zo zeker of verdringing altijd de beste methode was. ‘Het is misschien wel laf om het verleden steeds te ontlopen,’ zei ze nog geen week na haar Amsterdamse lezing. ‘Je moet het toch onder ogen zien. Het vreet een weg naar je toe.’ Ze is voor het eerst begonnen met het bijhouden van een dagboek omdat ze wil weten wat de stad met haar doet.
‘Ik had ook niet kunnen komen,’ gaf ze even later toe. ‘Het allerlaatste wat ik wil is zwelgen in het verleden, maar het dient zich nu wel aan. Misschien heb ik wel besloten naar Berlijn te gaan om in het geheugen van mijn vader te kijken. Hier kan ik de verhalen toetsen die ik van hem heb gehoord.’ De afgelopen dagen had ze in Berlijn overal mensen gezien die op hem leken. ‘Hij kleedde zich nog altijd in zwarte jassen, en droeg een zwarte hoed, zoals Kafka. Het zou me niets verbazen als ik hem hier tegenkwam.’ Ze vertelde me dat Ωe thuis in de kelder kisten vol papieren uit de jaren twintig had. ‘Brieven, foto’s, alles door elkaar.’ Maar ze durfde nooit in ‘die enge koffers’ te kijken. ‘Ik heb er wel eens een opengemaakt. Soms rol ik er wat uit. Maar ’t komt me voor als lijkschennis. Alsof je in iemands hersens zit te wroeten.’
Helga Ruebsamen heeft lang in de journalistiek gewerkt. Daar heeft ze, zei ze, het schrijven pas goed geleerd. Na de middelbare school kwam ze aan het begin van de jaren vijftig als verslaggever terecht op de redactie van de Haagse krant Het Vaderland. Ze beschreef daar met wisselend succes een maansverduistering, de Watersnoodramp, en ze maakte interviews met kunstenaars. ‘Het belangrijkste was dat ik daar leerde hoe je iets op een prikkelende manier beschrijven moest. Een verhaal van a naar z vertellen is natuurlijk onzin. Ook als je je, zoals in de journalistiek, aan de feiten houdt, is de eerste vraag: wat is je ingang. Hoe breng je naar voren wat je naar voren wilt brengen.’
Een keerpunt was voor haar het jaar 1954. Ze was net twintig jaar en had voor elkaar gekregen naar Wenen te worden gestuurd, waar ze het vertrek zou verslaan van de Russen die in Oostenrijk gelegerd waren geweest. ‘Ik wilde er heen om uit te zoeken wat goed en kwaad was, zoals iedereen die jong is.’ Wat ze echter in Oostenrijk zag, begoochelde haar. ‘Oorlogsinvaliden die in een soort manden liepen, mensen die heilzame baden namen, en militairen die opgewekt zeiden dat ze tijdens de oorlog in Nederland waren geweest. Ik had gedacht dat de Oostenrijkers blij zouden zijn met het vertrek van de Russen, die in Nederland algemeen als schurken werden beschouwd. In plaats daarvan zag ik hoe hele gezinnen stonden te huilen omdat ‘hun Rus’ wegging. De Russen waren in Wenen al helemaal ingeburgerd. Ze hadden vriendinnen, noem maar op.” Ruebsamen besloot voortaan alleen nog maar te beschrijven. “‘k wilde geen oordeel meer geven. Ik wilde niet nog een keer zoiets meemaken.’
Na mijn terugkomst uit Berlijn heb ik Helga Ruebsamen nog een paar keer in Nederland opgezocht. Hoewel ze een huis had in Scheveningen bleek ze bijna steeds in Amsterdam te bivakkeren, in een glinsterende Mercedes-camper aan de oever van de Amstel, vlak voor de ingang van Zorgvlied.
Als ik daar de tweede keer bij haar op visite kom, is ze al twee weken niet thuis geweest. Tijdens de Boekenweek heeft ze veel in het land moeten voorlezen en haar camper dient dan als hotel.
Ze vertelt de laatste dag in Berlijn doodziek te zijn geworden. Volgens haar is dat niet toevallig. Het Berlijnse klimaat is niet goed voor haar gezondheid. ‘Berlijn is voor mij nog steeds synoniem met hopeloos. Het is me dan ook een raadsel wat schrijvers als Armando en Nooteboom daar te zoeken hebben.’ Tegelijkertijd is er steeds meer van overtuigd geraakt dat ze het verleden nu toch te lijf moet. “Op een dag moet je je eigen geschiedenis onder ogen zien, alles in kaart brengen, rekenschap afleggen van wat je hebt meegemaakt.”
We praatten over haar romans en verhalen en over de ‘vreemde loterij’ die maakt of je succes hebt of niet. In het midden van de jaren zestig schreef Helga Ruebsamen de verhalenbundel De kameleon en de roman De heksenvriend, die onmiddellijk goed werden ontvangen. Deze krant noemde het een ‘briljante’ roman. Na de in 1971 verschenen bundel De ondergang van Makarov liet de schrijfster echter zeventien jaar lang niets meer van zich horen. Het schrijven beviel haar wel, vertelde ze, en ze bleef al die tijd ook doorschrijven, maar ze had genoeg van alles wat erbij komt kijken: lezingen, interviews, de aandacht voor de persoon van de schrijver.
‘De negatieve kanten van het publiceren wogen voor mij zwaarder dan de positieve. Ik moest dingen doen die niet bij het schrijven horen: vertellen waarom ik schrijf. Dat was niets voor mij. Ik werk niet voor niets vaak in een kelder. Mijn lievelingswens, als kind, was al om onzichtbaar te zijn – dat stamt misschien nog uit mijn onderduikperiode.’ Ook haar reizen in de camper verklaart ze uit een neiging tot verstoppen: ‘Het is ook een vorm is van onzichtbaarheid. De mensen staan hier soms wel naar binnen te turen, maar ze zien me niet.’
In 1988, met de verhalenbundel Op Scheveningen, verbrak ze eindelijk haar stilzwijgen. Ze verscheen er mee bij Adriaan van Dis, en het boek haalde binnen twee jaar vijf drukken. Maar ook dat deed haar weinig goed. Ze kon van het verdiende geld de camper kopen, maar de reacties van het publiek beschaamden haar. Niemand liet merken het boek ook echt in zich op genomen te hebben. ‘Veel mensen zeiden, wat leuk, we hebben uw boek gekocht, maar we moeten het nog lezen.’
Later verscheen van Helga Ruebsamen De dansende kater. Het opvallende aan deze verhalenbundel is dat hij eindigt met twee lange verhalen die bij de rest van het werk enigszins uit de toon vallen. Ze horen duidelijk bij elkaar, de personages keren terug. Ze gaan over een slungelige jongen en zijn vader, die beiden een onduidelijke relatie met een prostituée onderhouden. Maar het verhaal heeft een zware weemoedige toon, waardoor doet denken aan het beste van Van Oudshoorn.
Dit riep bij mij de vraag op waarom ze apart zijn uitgegeven en waarom ze niet zijn uitgewerkt tot een roman. Helga Ruebsamen vertelde me daarover dat ze daar inderdaad mee bezig is geweest. Het materiaal was oorspronkelijk ook veel omvangrijker. De moeder van de jongen was veel uitgebreider beschreven, een kleinburgerlijke Haagse dame die haar uiterste best doet haar stand op te houden. Maar het werd haar uiteindelijk te benauwend. ‘Ik wilde er van af. Ik had geen zin om nog een heel jaar met die treurige moeder bezig te zijn. Ze is het toonbeeld van het fatsoen waar zoveel leed achter schuil gaat.’ Ze merkte dat ze een voorkeur heeft voor levenslustige, weerbare mensen die nog geloof in de toekomst hebben.
Ze vertelde dat ze van bijna al haar personages veel meer gegevens heeft dan in de verhalen terecht komen. ‘Als ik een roman of novelle schreef, zou ik alles wat ik heb wel meer etaleren, maar ik kies voor indikken, omdat de smaak dan veel uitgesprokener wordt.’ Ze vergeleek haar werkwijze in dat opzicht met bouillon die je twee keer moet koken om de smaak krachtiger te maken. ‘Ik begin vaak met novellen, die ik daarna net zo lang bewerk tot ze een geladen, compact kort verhaal zijn.’
Nog één keer zijn we tijdens onze sessies teruggekomen op de herinnering. Ik had haar gezegd dat ik de tekst van de Amsterdamse lezing nog eens had doorgelezen en dat ik afvroeg of ze dan helemaal geen gelukkige herinneringen heeft. Na enig nadenken noemde ze toen het jaar na de oorlog. ‘De bevrijding en wat daar op volgde is voor mij nog steeds een wonder. Eén keer een wonder in je leven is genoeg. Door die ervaring behoor ik tot de generatie die in wonderen is blijven geloven. Ik denk altijd dat alles wel weer goed komt, omdat het toen ook goed is gekomen. Ik heb geleerd uit te blijven kijken naar een volgend wonder.’
Helga Ruebsamen woonde toen ik haar sprak, al jaren in Den Haag. ‘Een jaar lang is het feest geweest. Verukkelijk bandeloos. Niemand lette ergens op. Wie te keer wilde gaan, deed dat. Er waren orgiën en bacchanalen in het Haagse Bos. Natuurlijk was het niet paradijselijk. Je had bijltjesdag, NSB-ers werden uit hun huizen getrokken, moffenhoeren werden kaalgeschoren, de bevrijding ging gepaard met een bloederige opwinding. Maar de schijnheiligheid was weg. De maskers waren afgeworpen. De mensen die de moffenhoeren kaalschoren waren tenminste herkenbaar. Dat was beter dat het klimaat dat daarna weer kwam.
‘Daarna gingen er stemmen op dat de festiviteiten en de vrijpartijen nu maar eens op moesten houden. Toen pieterde het uit. De betweters kwamen weer aan bod. Dat heeft de jaren vijftig tot zulke verschrikkelijke jaren gemaakt.’
Ook over deze gelukkige tijd had ze toen nog nooit geschreven. ‘Dat zou te dicht bij mijn eigen geschiedenis komen en bij dat verleden waarmee ik niets te maken wilde hebben.’
Maar de ervaringen die ze opdeed waren naar haar gevoel al wel in haar boeken verwerkt. ‘Mijn verhalen zijn naar karakter autobiografisch. Ik schrijf over mensen die zich niet neer leggen bij de omstandigheden. Ze blijven hopen op wonderen.’
Ook het directe en onverhulde dat kort na de oorlog bestond kwam toen al in haar verhalen terug. ‘Ik heb wel eens het verwijt gekregen dat ik altijd over bizarre mensen schrijf, verschoppelingen, brekebenen, maar het zijn tenminste mensen zonder masker.’
Het interview met Helga Ruebsamen waarop deze herinneringen zijn gebaseerd, verscheen eerder in NRC Handelsblad van 26 maart 1993. Het zal duidelijk zijn dat Helga Ruebsamen’s reis naar Berlijn en haar gesprekken met mij plaats vonden in de tijd voor ze haar grote boek Het lied en de waarheid (1997) publiceerde. Volgens critici als Elbeth Etty was dat boek zelfs ondenkbaar geweest zonder deze, voor haar zo cruciale episode.

 

Oktober 2016: maand van Edna – ‘Iemand moest het doen’ – O’Brien, Andrzej Wajda en Tessa de Loo

Andrzej Wajda snijdt de taart aan ter gelegenheid van zijn 70ste verjaardag.

Andrzej Wajda snijdt de taart aan ter gelegenheid van zijn 70ste verjaardag.

Door onze mediaredactie
In de maand oktober kwamen weer de meeste bezoekers (528) naar Das Zahngold voor de geschiedenis van Uitgeverij Meulenhoff, terwijl ook het aantal belangstellenden in Meulenhoffs voormalige directeur Sander Knol ten opzichte van september opvallend toenam:  van 37 naar 305. Teken dat de uitgeverij waarschijnlijk nog steeds niet helemaal in rustig vaarwater is beland.
Verder ging er, net als de vorige maanden, weer veel aandacht uit naar de stukken over Connie Palmen.
Nieuw was afgelopen maand echter de interesse (meer dan honderd lezers) in het al wat oudere interview met de Ierse schijfster Edna o’Brien (‘Iemand moest het doen’) en in een 22 jaar oud gesprek (1994) met Tessa de Loo.
Na de dood van Andrzej Wajda (90) was er ten slotte veel vraag naar een oud interview met de Poolse cineast rond zijn 70ste verjaardag en bij de stukken over schilders was er na de opening van de Dick Ket tentoonstelling in Arnhem weer veel belangstelling voor de aan hem verwante twintigste eeuwse Tielse kunstenaar Johan Ponsioen (1900-1969).
Al met al een mooie mix van literatuur, film en beeldende kunst.

LEESPAARDEN
Kijken we welke goed (>30x) gelezen stukken in Das Zahngold het langst werden gelezen (de ‘Leespaarden’) , dan (meer…)

Reinjan Mulder: Mijn Amsterdam

ons-adam1018Voor het september nummer van Ons Amsterdam (2016) maakte Ko van Geemert een wandeling door Amsterdam met Reinjan Mulder. Hierbij, met dank aan de auteur, zijn verslag. 
Reinjan Mulder: ‘Ik woon nu 50 jaar in Amsterdam en dat heeft ervoor gezorgd dat er zijn talloze locaties met herinneringen zijn, maar laten we maar beginnen op de plek waar ik nu woon, vlak bij de Weesperzijde. In mijn leven tot nu toe is dat natuurlijk juist het slot.
Vind je het goed als mijn hondje Milan meewandelt?’
Nadat we bij hem thuis afscheid hebben genomen van zijn  vrouw Marli Huijer, de Denker des Vaderlands die juist wordt geïnterviewd (‘dat gebeurt tegenwoordig vrijwel dagelijks, het wordt soms wel wat veel’), gaan we de Weesperzijde op: ‘Kijk, hier is De Hoop, waar ik jaren heb geroeid, en waar ik ook mijn vrouw heb leren kennen’.
Via de Sarphatistraat komen we eerst in de Roetersstraat, waar we even halt houden bij Kriterion. ‘Hier, boven de bioscoop, zat in 1966 de studentenvereniging ASVA, die toen nog zorgde voor studentenhuisvesting. Hier moest ik me voor een kamer melden, toen ik in Amsterdam kwam studeren.’ Het Roeterseiland is in meer opzichten een bijzondere plek in Mulders leven. ‘In de oude diamantslijperij, daar (meer…)

Bij de dood van de Poolse cineast Andrzej Wajda (1926-2016) – ‘Honderd jaar, honderd jaar…’

Tomek Tryzna met zijn moeder voor de poster van zijn boekverfilming Meisje Niemand

Als ik ‘Meisje niemand’ uit de kast pak, rollen er stapels foto’s uit…

Door Reinjan Mulder
Als ik het door Andrzej Wajda (1926-2016) verfilmde boek ‘Meisje Niemand’ van Tomek Tryzna uit de kast pak, vallen er meteen stapels foto’s uit. Ze zijn gemaakt toen in 1996 in het Silezische stadje Swidnica Wajda’s film ‘Meisje Niemand‘ in premiere ging. De toen net 70 jaar geworden cineast wilde met die  film, zo zei hij me na afloop, een lofzang zingen op ‘de traditionele Poolse waarden’ – al had de schrijver van het boek waarop de film gebaseerd was, daar zijn bedenkingen over.

Toch was het een gedenkwaardig samenkomen daar in Zuid-west Polen waaraan ik, nu Wajda deze week overleden is, meteen weer moet terugdenken. Niet in de laatste plaats vanwege de bijzondere locatie. Tot 1945 was het plaatsje Swidnica in Beneden-Silezië nog helemaal niet Pools. Het was eeuwenlang een klein Duits stadje geweest, en pas na de komst van de Russen was het bij Polen gevoegd.
Samen met Ad van Rijsewijk van De Geus en Tryzna-vertaler Karol Lesman was ik er in 1996 een paar  dagen te gast, dagen waarin ik zowel met de door mij bewonderde Poolse regisseur sprak als met de gekwelde schrijver van het boek waarnaar de film was gemaakt. Swidnica maakte toen – en misschien nog steeds – een vreemde vreemde indruk. Het was – letterlijk – een stad zonder geheugen. (meer…)

Hoe Jan Wolkers’ ‘Turks Fruit’ voor Meulenhoff behouden bleef: opnieuw veel aandacht voor uitgeverijgeschiedenis

Door onze mediaredactie

Immer met moed: De Meulenhoff equippe tijdens Vers voor de Pers 2005

Immer met moed: De Meulenhoff-equippe Victor Groothoff en Reinjan Mulder tijdens Vers voor de Pers 2005 (foto Boekblad)

In de maand september was er (nog) meer aandacht dan anders voor de geschiedenis van uitgeverij Meulenhoff op Das Zahngold. Niet alleen werden de kroniek van tien jaar Meulenhoff en de Werdegang van oud-directeur Sander Knol weer 412 resp. 37 keer gelezen, ook de manier waarop Meulenhoff in 2005 ternauwernood een aanval van uitgeverij De Bezige Bij op de oude titels van hun sterauteur Jan Wolkers wist af te slaan, kreeg veel belangstelling. Rond de verschijning van de stripeditie van Turks Fruit, begin september kwamen voor dit al wat oudere stuk in enkele dagen 177 nieuwe lezers naar de site, die daar zo lang (gemiddeld 11 minuten) bleven dat de gemiddelde leestijd per stuk in september bijna verdubbelde: van 2:02 naar 3:34 minuten.
Verder was er tot de sluiting van zijn Rijksmuseum-tentoonstelling op 26 september veel belangstelling voor de persoonlijke pagina van Reinjan Mulder en die van zijn uitgeverij Babel & Voss. Gemiddeld kwamen daarvoor in september 10 resp. 21 bezoekers per dag naar de site.
Ook de films op Youtube over het project Objectief Nederland hebben inmiddels meer dan 600 kijkers getrokken, terwijl er voor de film over Objectief Neerijnen (2014) nu meer dan 750 kijkers zijn geteld.
Kijken we naar de tijd dat bezoekers (de ‘Leespaarden’-toptien) bleven doorlezen in een artikel, dan ging de meeste aandacht afgelopen maand naar (met tussen haakjes de score van augustus):
1. (-) Waarom het beste werk van Jan Wolkers voor uitgeverij Meulenhoff behouden bleef (gemiddelde leestijd 11:03 minuten)
2. (re) Een boottochtje met de dochters van Nescio: ‘Papa hield van kijken, kijken, kijken…’ (12.28)
3. (re) Patricia de Martelaere over haar roman Het Onverwachte Antwoord (9:12 minuten)
4. (re) Bij de dood van Joost Zwagerman – de cultuurkritiek van Gimmick! (8:45)
5. (6) De teloorgang van uitgeverij Meulenhoff – een kroniek over tien moeizame jaren (7:40)
Tessa-de-Loo-De-tweeling.-1e-druk-219581096.  (re) De wraak van Tessa de Loo – bij het Duitse succes van De Tweeling (5:54)
7. (-) Schrijver M.M. Schoenmakers over zijn Suriname-cyclus (4:45)
8. (8) The first cut is the deepest – bij de dood van (meer…)