Das Zahngold Reinjan Mulder’s Nieuws- en Advertentieblad

Nicolas de Stael, Riviergezicht, ca 1938

Door Reinjan Mulder
Door de telefoon had ze gezegd: „Zal ik je maar een plattegrond van Montfermeil sturen. Mensen hebben vaak moeite om ons huis te vinden. Je neemt op het Gare de l’Est de trein naai Meaux, na 18 minuten stap je uit in Le Raicy. De bus naar Coudreaux staat dan op het stationsplein en in Montfermeil stap je uit op de Place Jean Mermoz. De nummering in onze straat is wel bizar, rustig doorlopen, ons nummer, 7 bis bestaat echt.”
De straat waar Maartje Luccioni met haar man en drie kinderen in 1976 woont, blijkt van de rand van het dorp een stuk het veld in te lopen. Eerst staan er aan weerszijden woonhuizen waar je vanwege de hoge schuttingen weinig van ziet, je passeert een kasteel in een parkachtig bos en loop je rustig dooir, dan sta je inderdaad voor nummer 7 bis. Voor het huis staat een grote boom met een schommel.
„We wonen nu twee en een half .jaar in dit huis,” zei Maartje Luccioni toen ik daar vijftig jaar geleden binnenkwam. “Eerst hebben we negen jaar in een kleiner huis gewoond, aan de andere kant van Montfermeil. Maar daar moesten we uit. De regering had door het gebied een autoroute gepland. Dat was ook niet zo mooi als dit. Meer wat ze hier in Frankrijk een pavillon noemen. Dunne muren, snel opgetrokken. Niet het soort huis waar je je hele leven in zou blijven wonen. Dit wel, dit is een maison.”
Al na een paar minuten merkte ik hoeveel de schrijfster in haar boeken aan haar directe omgeving ontleende. Het kostte me moeite om haar man Jean-Michel geen Jacques te noemen, naar de echtgenoot uit haar eerste boek Wie nu geen huis heeft: „ Ik heb vaak de indruk dat Jacques het een bevrijding vindt om een buitenlandse vrouw te hebben, met wie alles lichtelijk anders kan zijn,’ zei ze, “zoals ik het ook heerlijk vind om in het buitenland te wonen, niet al te ver weg, maar ver genoeg om een leven te leiden waarin alles een béétje anders is,”
Maartje Luccioni-van der Made die na lang zwijgen recent weer een nieuw boek heeft gepubliceerd, is betrekkelijk laat de Nederlandse literatuur binnen gekomen. “Mijn zesde boek? Nee, dat haal ik niet.” zei ze vijftig jaar geleden. “Daarvoor ben ik te laat begonnen.” Ze werd in 1935 in Nijmegen geboren en pas in 1974, tegen haar veertigste, verscheen bij de Bezige Bij Wie nu geen huis heeft. Een roman over een uitgebreide familie, die voor een deel in Frankrijk woont, voor een deel in Nederland. Een echt vrouwenverhaal noemde ik dat  in het Cultureel Supplement, een boek over kinderen krijgen, vrijen, borstvoeding, vruchtbaarheid, eten, een boek over het hele gezin.

Alles anders
Twee jaar later kwam haar tweede boek uit: Alles Anders, twee lange verhalen over de problemen die de mens juist heeft met het leven in gezinnen. Over de ledigheid van de getrouwde vrouw. Ook in dit boek stond het bed centraal. Het eerste verhaal laat een bemiddeld echtpaar uit Amsterdam Zuid zien, Line en James. De kinderen hebben niet zo veel aandacht meer nodig: de ouders voelen zich onbehaaglijk bij het naderen van de ouderdom. Ze besluiten om eventuele afwisseling niet uit de weg te gaan. Kort daarop ontmoet meneer een jong meisje, vriendinnetje van zijn dochter en mevrouw komt in contact met een jonge spontane student, vriendje van haar zoon. Even gaat het leuk. maar dan ontdekken de jongen en het meisje elkaar. En dat gaat nog beter. Het middelbare echtpaar vertrekt voor een vakantie naar Frankrijk en daar krijgt de vrouw een vaag visioen van een wereld waarin ‘alles anders’ is. Geen echtelijke trouw bestaat daar meer, maar alleen liefde.
Daarna, in het tweede verhaal van Alles Anders, ‘Voortijd’, komt zo’n wereld ook tot leven. Inderdaad is daar alles anders. Er zijn geen gezinnetjes meer, maar alleen een vrouwendorp en een mannenkamp. De meisjes vrijen ook alleen met meisjes, en de jongens met  jongens. Behalve zomers, dan breekt de ‘gemengde paringstijd’ aan, waarin de meisjes worden bevrucht, waarna ze zich terugtrekken in het vrouwendorp, om de kinderen ter wereld te brengen.
Dit gaat lang goed, totdat er in het bos een jongetje gevonden wordt die, als hij ouder wordt, de neiging heeft zich (meer…)

W.G. Sebalds geboortedorp Wertach gezien vanaf de militaire erebegraafplaats

In een van de zuidelijkste stukjes Duitsland ligt dicht tegen de Oostenrijkse grens het plaatsje Wertach, dat in de literatuurgeschiedenis is beland als het dorp waar in 1944 de schrijver W.G. Sebald geboren werd. In 1987, schrijft hij in zijn prozadebuut Duizelingen, bezocht hij W., ‘waar ik sinds mijn kindertijd niet meer was geweest’.
Wat was dat voor een plek, die voor dit – half fictieve – ‘W.’ model heeft gestaan? En wat betekende het om aan het eind van de oorlog in het afgelegen Alpenland geboren te worden, als zoon van een Wehrmacht-officier?
Reinjan Mulder bezocht Sebald vijf jaar voor zijn dood in Engeland, en trok een jaar geleden, in mei 2024, tachtig jaar na zijn geboorte, naar de Beierse Allgäu, op zoek naar Sebalds geboortehuis, de scholen uit zijn jeugd en de oorsprong van zijn ongewone schrijverschap.
Waarom bleef niet alleen Sebald altijd met zijn Duitse afkomst worstelen, maar Duitsland omgekeerd ook met de inmiddels wereldberoemde W.G. Sebald?

Door Reinjan Mulder
‘U komt toch volgende keer ook naar Sonthofen?’ Na afloop van de jaarvergadering van de Deutsche Sebald Gesellschaft in Marbach vraagt de vicevoorzitter me om nu ook eens naar de stad te komen waar W.G. Sebald op school heeft gezeten, en waar nu geregeld bijeenkomsten plaatsvinden ter ere van wat Duitslands bekendste schrijver van de vorige eeuw zou zijn. Winfried Georg Sebald zoals hij voluit heette, woonde van zijn achtste tot de tijd dat hij in Freiburg germanistiek ging studeren in Sonthofen, in een eenvoudig appartement op eenhoog, vlak bij waar tot 1948 de spoorlijn uit Ulm eindigde.

Am alten Bahrnhof, waar Sebald in zijn Gymnasiumtijd woonde.

Am alten Bahnhof heet het daar nog steeds. Nummer 3a. Dat station is allang verdwenen en ook aan de vroegere scholier die zich hier door zijn vrienden ‘Sebe’ liet noemen, herinnert niets meer. Voor het huis staat een grijze damesfiets en op eenhoog wonen nu een zekere Plähn en Lorenz.
Maar het vriendelijke Alpenstadje is inmiddels trots genoeg op de beroemde schrijver om het in 2019 opgerichte Deutsche Sebald-genootschap royaal te ondersteunen, zodat er een literaire ‘Sebald-prijs’ kon komen, van 10.000 euro, waarvoor dit jaar maar liefst 522 schrijvers een – geanonimiseerde – tekst inzonden. En omdat de schrijver op 18 mei 2024 tachtig geworden zou zijn, mocht er die maand in het luxueuze Allgäu Stern Hotel van Sonthofen een gratis toegankelijke conferentie georganiseerd worden over ‘natuur, verantwoordelijkheid en vernietiging’, thema’s die Sebald levenslang hebben gefascineerd.[1] Voorafgaand aan die conferentie werd in de moderne Stadthausgalerie een tentoonstelling over Sebalds Sonthofen in de jaren vijftig geopend, met oude foto’s en krantenknipsels, en met tekeningen en schilderijen van Jan Peter Tripp, een nog altijd levende schoolvriend van Sebald.[2]
(meer…)

Sylvia Willink, Willem Frederik Hermans Brons z.j.

Door Reinjan Mulder
De schrijver Willem Frederik Hermans, die dertig jaar geleden op 73-jarige leeftijd in het Academisch Ziekenhuis in Utrecht overleed, was zonder twijfel een van de belangrijkste en invloedrijkste schrijvers van de vorige eeuw, al was het maar omdat hij een groot stilistisch vermogen combineerde met een duidelijke visie. Doordat hij daarbij de conflicten niet uit de weg ging, was hij tevens een van de grootste polemisten in de Nederlandse literatuur. Zijn stijl en methode van debatteren zijn door velen nagevolgd, zonder dat die hem overigens ooit overtroffen.
Hermans’ vroege werk was sterk doortrokken van de problematiek van de Tweede Wereldoorlog, maar op een andere manier dan bij de meeste van zijn tijdgenoten. Hermans werd aangetrokken tot het surrealisme en het onderbewuste en zijn beschrijvingen hebben vaak iets hallucinerends. De tegenstelling tussen goed en kwaad wordt daardoor vaak gerelativeerd. Tegelijk zocht hij naar een zo exact mogelijke beschrijving van plaatsen en gebeurtenissen. Waar het erom ging de lezer te overtuigen, stelde W.F. Hermans alles in het werk om zijn werk zo gedetailleerd mogelijk te laten kloppen. Zijn stijl onderscheidde zich doordat doordat hij steeds op het juiste moment rustpunten wist te kiezen. Hermans’ losse, tot alinea geworden aforismes werden een van zijn handelsmerken.

Fotografie
Hermans’ bekendste werken zijn nog altijd De donkere kamer van Damokles (1958) en Nooit meer slapen (1966), een roman over een mislukte expeditie naar Lapland. Deze twee werken deden hem uitgroeien tot de legende die hij nog lamg zou blijven. Het moeten ook deze twee boeken zijn geweest die ervoor zorgden dat Hermans in 1971 de P.C. Hooftprijs voor proza kreeg aangeboden – die hij overigens weigerde te accepteren toen bleek dat de minister zich bij het typen van het geldbedrag met tienduizend gulden had vergist. Op zijn manier nam Hermans op die vergissing revanche revanche door zes jaar later wèl de grote prijs der Nederlandse Letteren in ontvangst te nemen, een prijs die werd uitgereikt buiten het Nederlandse grondgebied, door een niet-Nederlandse ambtsdrager: de Belgische koning Boudewijn.

W.F. Hermans schreef onder meer vaak in Hollands Maandblad

Nooit meer slapen is het boek waarin W.F. Hermans het meest onomwonden ingaat op zijn twee grootste liefdes naast de literatuur, de exacte wetenschap en de fotografie. Over fotografie laat hij hier een van zijn hoofdpersonen zeggen: “De angst dat andere mensen (de mens) zien zoals hij is op foto’s die hij niet kan endosseren, dat ze hem misschien nooit zien als het spiegelbeeld waarvan hij houdt, heeft de menselijke individu versplinterd tot een groep die uit een generaal plus een bende muitende soldaten bestaat. Een Ik dat iets wil zijn – en een aantal schijngestalten die het Ik onophoudelijk afvallen.”

(meer…)

Het Staring-beeld in het centrum van Vorden

Door Reinjan Mulder
Volgende maand verhuis ik naar Vorden, een vriendelijk dorp in de Gelderse Achterhoek, waarvan ik al bijna was vergeten dat ik er eerder was geweest. In de zomer van 1990 werd daar uitvoerig herdacht hoe op Vordens kerkhofje 150 jaar eerder A.C.W. Staring werd begraven, een van de bekendste dichters uit onze vroeg 19de eeuw. Voor NRC Handelsblad reisde ik speciaal daarvoor een dagje naar het oosten af, waar onder meer een Staring-bustocht was georganiseerd, ‘langs plekken die in Starings leven een rol hebben gespeeld’. Van het Gelderse Neede ging het via Hotel De Hoofdige Boer in Almen tot aan het fameuze Hotel Bakker in Vorden.
Ik had in 1990 al wat langer iets met de dichter Staring, al was het maar omdat ik op mijn twaalfde op het Stedelijk Gymnasium in Tiel zijn prachtige gedicht ‘Het Hondengevecht’ uit mijn hoofd voordroeg, over een ‘bereisde Roel’ die in een Pools wijnhuis twee honden zag vechten, zo hevig, dat er na een tijdje bijna niets meer van de beide beesten over was. Ik hoor me de laatste regels van het gedicht nu nog voordragen, daar, staande voor onze tweede klas aan het Sint Walburg in Tiel:

het restje – op mijn eer
de staarten, en niets meer.

Gelukkig vond ik mijn hele stuk uit NRC na 34 jaar nog terug:

MET BOEK EN BUSRIT MAAKT DE STREEK ZICH STERK VOOR STARING

ALMEN, 10 augustus 1990 – Volgende week is het 150 jaar geleden dat A.C.W. Staring is overleden, de dichter die bekend geworden met zijn gedicht ‘Het Hondengevecht’, De ‘Jaromir-cyclus’ en een aantal puntdichten. Om dit te gedenken, vinden er in de Gelderse Achterhoek, waar Staring een groot deel van zijn leven heeft gewoond en gewerkt, diverse activiteiten plaats. In het najaar verschijnt bij De Walburgpers een gedegen gedenkboek, verzorgd door het in Doetinchem gevestigde Staring Instituut. Maar deze week al gaat wat luchtiger toe in het Gelderse plaatsje Almen, waar hotel-restaurant De Hoofdige Boer een Staringweek heeft georganiseerd onder het motto ‘Ode aan Staring’.

Tot en met zondag heeft het hotel dat zijn naam aan een gedicht van Staring ontleent, ook een kleine tentoonstelling in huis van boeken, gravures en foto’s, ingericht door het Staring Instituut. De resultaten van een teken- en schilderprijsvraag zijn te zien (veel: sikkels klinken, sikkels blinken), het hotel heeft samen met een hotel in Vorden een instructief boekje uitgegeven met gedichten die Staring over de Achterhoek schreef en er vinden deze week twee Staring-avonden plaats, met voordrachten, lezingen, verkleedpartijen en liederen.
Op de eerste Staringavond, gisteravond, werd nog eens duidelijk dat A.C.W. Staring (1767-1840) in de Achterhoek niet alleen als dichter wordt geëerd. Ook zijn betekenis als landbouwkundige en regent wordt hier geprezen. Mijn buurman in het feestzaaltje vergelijkt in de pauze Starings verdienste op dit gebied met de ruilverkaveling in deze eeuw. ‘Zonder zijn bemoeienis met de afwatering had de Achterhoek nooit de welvaart bereikt die het nu heeft.’ Het dichten is voor Staring altijd iets geweest wat hij erbij deed. Het grootste deel van zijn dag was hij bezig met het beheer van zijn landgoed De Wildenborch. Verder bekleedde hij bestuurlijke functies en had hij een omvangrijk gezin. Na een rechtenstudie aan de Gelderse Universiteit in Harderwijk, had Staring nog enige tijd landbouw in Göttingen gestudeerd, waar hij de nieuwste oogst- en afwateringstechnieken leerde kennen, en in aanraking kwam met de Duitse dichters (meer…)

Op 12 september 2024 nam directeur Aad Meinderts in Diligentia afscheid van de relaties van het Literatuurmuseum

Door Reinjan Mulder
Het Literatuurmuseum is fameus omdat zij alle correspondentie van belangrijke schrijvers bewaart.
Maar wie bewaart alle belangrijke correspondentie van het Literatuurmuseum?
Hieronder de mails die de vandaag vertrekkende directeur Aad Meinderts sinds 15 juli 2011 met mij wisselde.

15 juli 2011
Beste Reinjan Mulder,
Hartelijk dank voor uw bericht. Graag zou ik u eens spreken over uw mail. Sjoerd heeft overigens niet gereageerd in verband met uitstedigheid en/of werkzaamheden buiten het museum, zeker niet uit desinteresse. Ik ga nu drie weken met vakantie. Kunnen we daarna afspreken. Ik kom daarvoor graag bij u langs. Met vriendelijke groet, Aad Meinderts

Aad Meinderts
directeur

15 augustus 2011
Beste Reinjan, jij had natuurlijk onmiddellijk antwoord moeten krijgen, laat dat duidelijk zijn. Ik bied je mijn excuses aan dat het te lang geduurd heeft. Ik houd van moeizame onmogelijk ogende missies. Dat is een afwijking, ik weet het. Tot die missies reken ik sinds vandaag jou ervan te overtuigen dat het Letterkundig Museum de ideale bestemming is voor je archief. Er zijn enkele zaken die daarin een rol spelen. Jouw brieven aan schrijvers komen voor het grootste deel in het Letterkundig Museum terecht, de contrabrieven horen daar dan toch ook thuis? UB is in dit speciale geval snel geweest. Ik kan je verzekeren dat wij dat ook zijn, al zou je dat op grond van jouw recente ervaring niet zeggen. Wij zijn snel, zeer snel. In de vroegere vaste tentoonstelling ( waarvoor ik verantwoordelijk was) heb ik Arnon reeds opgenomen, onder meer deze keuze leidde tot veel krakeel. Jouw krant heeft er op de voorpagina over geschreven. Mijn vrouw heeft nog bij Arnons moeder zijn schrijfmachine opgehaald en haar zijn ‘kamertje’ laten zien. In een expositie over Dood in de literatuur die ik maakte was Arnon met een sarcofaag vertegenwoordigd. Gedreven was en ben ik door de kwaliteit van Arnons werk. Weet je, het steekt mij dat je (meer…)

Het Rijksmuseum vanuit de directievilla

Door Reinjan Mulder
Stomverbaasd ben ik als patroon van het Rijksmuseum dat juist mijn Rijksmuseum, in eigen huis, een evenement heeft georganiseerd om zg. Platinumleden van de KLM, de grootste veelvliegers die er zijn, feestelijk te belonen. Terecht dat mensen van Extinction Rebellion daar nu in Het Parool tegen protesteren:
‘Deze week bereikt het Rijksmuseum een nieuw dieptepunt in fossiele sponsoring. In Nederlands grootste kunstmuseum organiseert KLM op 5 september een evenement waarin Platinumleden van spaarprogramma Flying Blue promoveren tot ‘Elite for Life’, als beloning voor tien jaar non-stop veelvliegen. Zij moeten daarvoor in deze periode minstens 383 ton CO2 hebben uitgestoten met vliegkilometers. Dit is 166 keer zoveel als het CO2-budget per persoon tot 2030 volgens het Parijs-akkoord.‘
Het is natuurlijk een ingewikkeld probleem, en over de sponsoring door ING en zelfs over die in natura (gratis transport) door KLM denk ik redelijk genuanceerd, maar het belonen van uitgerekend de superveelvliegers die ons land nog altijd telt, gaat alle grenzen te buiten.
Zelf neem ik nog altijd braaf de trein naar de Biënnale in Venetië, ten koste van honderden euro’s en twee extra reisdagen, en dan wil je toch niet tegelijkertijd op deze manier de mensen belonen die lak hebben aan de enorme uitstoot van vliegtuigen.

Verscheen eerder in Het Parool van 9 september 2024

Leiden 2024, Hotel De Doelen aan het Rapenburg.

Door Reinjan Mulder
Altijd als ik in Leiden over het Rapenburg wandel, moet ik even aan Susan Sontag denken. In mijn tijd als literatuurredacteur hadden we haar uitgenodigd om in Leiden de Huizinga-lezing te houden en dat wilde ze wel, tot onze vreugde, voor het gangbare honorarium en op voorwaarde dat ze business class kon vliegen.
Dat konden we nog wel lijden, dacht onze krant, want het is een nare nachtvlucht uit Amerika en zo jong was Susan Sontag nu ook weer niet.
Samen met Ieme van der Poel, die erg in haar Parijse tijd geïnteresseerd was, haalde ik Susan Sontag ‘s morgens vroeg op Schiphol af en na een snelle taxirit ontbeten we eerst heerlijk bij De ‘l Europe in Amsterdam. We wisten wat Amerikanen leuk vonden. Daarna brachten we haar naar het hotel waar de Huizinga-lezing altijd onze buitenlandse sprekers huisvestte: De Doelen aan het Rapenburg.
Dat bleek totaal verkeerd ingeschat! Ik kende het hotel niet maar vond het meteen een grappige historische locatie, maar Susan Sontag was niet minder dan ontzet. Ze was echt heel wat gewend, zei ze, en ze wilde vooral niet de verwende Amerikaan uithangen, maar dit ging jammer genoeg alle perken te buiten.
Een Susan Sontag kon je niet in zo’n vervallen etablissement laten slapen.
Gelukkig vonden we daarna snel een eenvoudig hotelletje aan een wat minder prestigieuze gracht waar ze wel heel tevreden mee leek. Sontag hield braaf haar lezing in de Pieterskerk en na een drukke ontvangst in het Snouck Hourgronje-huis keerde iedereen weer gesticht en tevreden huiswaarts.
Sindsdien ben ik niet meer in het Doelen Hotel geweest maar de verleiding wordt steeds groter om daar nu toch echt een keer de nacht door te brengen: slapen in het bed waarin Susan Sontag nooit sliep.

Verscheen eerder op Facebook.

(meer…)

Nieuwe editie van Grete Weils ‘Tramhalte Beethovenstraat’, Meulenhoff, 2024

Door Reinjan Mulder
Op de gemeentelijke begraafplaats van het Beierse dorp Egern werd in 1999 de as van Grete Weil-Dispeker bijgezet, in een bescheiden urnenwand, achter een paar flinke kruisen, met op haar afdek-steen slechts een naam en twee jaartallen:
Margarete Weil-Jokisch
1906-1999
Niet haar Joodse familienaam, geen Dispeker. Alleen haar eerste, Duitse voornaam, gevolgd door de achternamen van de twee mannen met wie ze getrouwd was: haar twee jaar jongere neef Edgar Weil, de Joodse dramaturg die in 1941 in Mauthausen omkwam, en hun getalenteerde vriend, de operaregisseur Walter Jokisch, bij wie Weil na de oorlog introk en die in 1970 overleed.
Anders dan veel andere Exil-auteurs was Grete Weil na twaalf jaar ballingschap in Nederland en haar tweede huwelijk weer naar haar geboortegrond teruggekeerd. In Egern, onder München aan de romantische Tegernsee, bracht ze een groot deel van haar jeugd door, in het prachtige vakantie-chalet dat haar vader had laten bouwen en dat nog tot 1956 in de familie bleef: Haus Dispeker.

Haus Dispeker, het riante vakantiehuis aan de Tegernsee dat Weil’s vader voor haar moeder liet bouwen (foto Reinjan Mulder)

Van daaruit beklom ze met hem de Wallberg en maakte ze, net als de hoofdpersoon van haar roman De weg naar de grens (1945), lange ski-tochten in de winter. In het gemeentehuis van Rottach-Egern trouwde ze met haar grote jeugdliefde Edgar, nog voordat er een nationaal-socialistisch spandoek bij het begin van het dorp kwam te hangen met de waarschuwing dat Joden het plaatsje ‘op eigen risico’ betraden. Egern was hun Heimat, ze voelden zich er thuis.

In datzelfde Egern is sinds kort een wandelroute uitgezet langs alle locaties uit Grete Weils onbezorgde jeugd, beginnend in het imponerende landhuis van de fotograaf waar haar ouders vaak logeerden en waar ze in de zomer van 1906 ter wereld kwam. Via Haus Dispeker gaat de route dan naar de plek waar nu haar as ligt, slechts een paar honderd meter verder, waar de route eindigt.
Een korte route, van de wieg tot het graf, al woonde de schrijfster de helft van haar leven buiten Beieren. Weils uiteindelijke terugkeer naar de Duitse Vrijstaat tekent dan ook de houding die ze tegenover haar politiek zo besmette geboorteland innam, in haar leven maar ook in haar werk. Tot haar dood bleef ze zich een Duitse schrijfster uit Egern voelen, al werd die nationaliteit haar in de jaren dertig afgenomen.

Jeugdportret van Grete Dispeker

Ze voelde zich nergens zo goed thuis als in de Duitse literatuur waarmee ze was opgegroeid, bij Goethe en Hölderlin, en bij Thomas Mann, met wiens kinderen Klaus en Erica ze nog lang bevriend bleef. Weils Joodse achtergrond was, net als voor haar ouders, slechts een Schicksalgemeinschaft, een niet door haar gezocht lot.
‘Ik wilde mij, ik wilde de dode Hitler bewijzen dat niet hij maar ik hier hoor,’ zei ze toen ze in 1947 terug naar Duitsland verhuisde.
Voor Grete Weil was dit het ‘land van mijn moordenaars, het land van mijn taal’. Vandaar dat urnengraf in Rottach-Egern-Egern.
Tekenend voor haar houding is wel dat Andreas, de hoofdpersoon van Tramhalte Beethovenstraat (1963) niet Joods is. Onder het nationaalsocialisme, met zijn ‘Wet ter bescherming van het Duitse bloed en de Duitse eer’ hoeft hij nog niet meteen voor zijn leven te vrezen zo lang hij geen gekke dingen doet. Tot hij naar het bezette Nederland gaat, is hij een Duitser zoals er (meer…)