Veel gelezen in oktober: Joost Zwagerman’s ‘Gimmick!’, de hiaten in de Oba en het boek ‘Meer Oost’

Door onze mediaredactie

Meer Oost: Het nieuwste boek van Babel & Voss Uitgevers

Op 2: Het nieuwste boek van Babel & Voss Uitgevers

In oktober 2015 kregen zowel Joost Zwagerman’s roman Gimmick! als de dreigende verloedering van de Oba in Amsterdam weer veel belangstelling. Na een opiniestuk over de Oba in de Volkskrant op 27 oktober (met het adres van de site) kwamen er binnen twee dagen meer dan vierhonderd nieuwe lezers voor de recensie van Gimmick! langs, en werden onder het Oba-stuk weer diverse nieuwe verklaringen aangedragen voor het feit dat deze recensie in de Oba onvindbaar is. Met als meest bizarre variant dat de recensie verwijderd zou zijn omdat oud-voetballer ‘Jan Mulder’ (what’s in a name) had laten weten niet geciteerd te willen worden. Een stuk van Reinjan Mulder zou daardoor tegelijk met die van ‘Jan’ uit het computersysteem zijn gewist. Een moderne variant van de schrijftafelmoord?
Een tweede onderwerp dat veel en langdurig aandacht trok waren de herinneringen aan de in de oorlog vermoorde joodse pianist en componist Mischa Hillesum, de broer van Etty Hillesum. Na een vermelding op Facebook’s ‘Joodse Geschiedenis in Nederland’, kwamen daarvoor binnen enkele dagen 125 lezers naar de site.
Vooruitlopend op het volgende boek van Reinjan Mulder’s uitgeverij Babel & Voss, getiteld Meer Oost, met 22 verhalen van schrijvers uit Amsterdam-Oost, ontstond er in de loop van oktober verder steeds meer (meer…)

Nobelprijs voor Literatuur 2015: Svetlana Alexijewitsch’s boek over de kernramp van Tsjernobyl

Totale oorlog - bomkelder op Orford Ness

Kroniek van een toekomst – ontmanteld atoomcentrum op Orford Ness

Door Reinjan Mulder
Svetlana Alexijewitsch’ Tsjernobyl – Kroniek van een toekomst is misschien wel een van de beste boeken geweest die ik toch maar niet heb uitgegeven. Ik las het rond de eeuwwisseling, toen ik bij uitgeverij De Geus uitgever was, nadat mijn collega Ad van Rijsewijk de Duitse vertaling Eine Chronik der Zukunft van de Leipziger Messe had meegenomen. Het bleek een fascinerend boek, dat ik nooit heb kunnen vergeten, zoals ik zoveel boeken eeuwig zal moeten onthouden die ik nooit op de Nederlandse markt heb gebracht – terwijl ik veel boeken die ik wel heb uitgebracht, al weer vrij snel vergeten ben.
Tsjernobyl, een van de eerste belangrijke boeken van de nieuwe Nobelprijswinnaar, roept in koren en stemmen de macabere sfeer op die in Tsjernobyl was ontstaan na het grote ongeluk met de kerncentrale aldaar. De angst, de onmacht. Het was de bevolking van Tsjernobyl die door haar opeens een stem kreeg, tegenover alle geruststellende commentaren en droge analyses van bovenaf.
Toen ik het boek las, was ik een dag lang ondergedompeld in de verlaten, angstige atmosfeer van een verre Oosteuropese stad die gedoemd was ten onder te gaan door een veel te groot vertrouwen in de techniek. Wat een boek!
Maar konden we zo’n boek ook verkopen, bij De Geus?
De opzet deed wel wat denken aan Dylan Thomas’ Under Milkwood, maar dat boek was veel poëtischer, dromeriger, en veel minder politiek. En de stijl en thematiek deden me denken aan het befaamde Die Vermittlung van Peter Weiss, een somber toneelstuk uit de jaren zestig waarin (meer…)

De best gelezen stukken van september 2015: Joost Zwagerman, Elly de Waard en… het ei dat kon staan

Van 't Hoff's bureau uit Museum Boerhaave

Van ’t Hoff’s bureau uit Museum Boerhaave

Door onze mediaredactie
In september werden in Das Zahngold vooral veel nieuwe stukken goed gelezen: over de roman Gimmick! van Joost Zwagerman, in de week van zijn overlijden (407 keer), over de verloedering van de Openbare Bibliotheek in Amsterdam (211), over Antiquariaat Schuhmacher (121 en 167 keer) en een herinnering aan de 75 jaar geworden dichter Elly de Waard (251 keer).
Daarnaast deden drie oude stukken op de site het plotseling erg goed: over de twee (dan wel drie) bureaus van de eerste Nederlandse Nobelprijswinnaar prof. J.H. van ’t Hoff, een interview met de Poolse Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz en ‘Het ei dat kon staan’: een bijna Nesciaanse herinnering aan een tochtje naar Waterland die in 1947 in De Waarheid verscheen. Dit stukje, het oudste op Das Zahngold, werd herontdekt rond het jubileum van de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN), en in enkele dagen meer dan 100 keer goed bekeken.
Een laatste onderwerp dat in september weer veel interesse had – rond de verschijning van haar nieuwe roman – was Connie Palmen: zowel de NRC-bespreking van haar debuut De Wetten als een interview met haar over De Vriendschap en haar overleden man Ischa Meijer werden honderden keren opgevraagd.
Van de stukken die gemiddeld minstens één keer per dag (>29) werden opgevraagd, de ‘Leespaarden’, werd het langst en intensiefst gelezen in (met tussen haakjes de scores in augustus):

1. (re) Ik ben geen pessimist – Interview met de Poolse Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz (gemiddelde leestijd 9:40 minuten)
2. (-) Piet Mulder: Het ei dat kon staan (7:00 min)
3. (1) Hoe zou het toch met (meer…)

Hoe de Oba Oba light werd – over het geruisloos verdwijnen van de LiteRom in de Openbare Bibliotheek

Twee streepjes in de kantlijn van Zwagermans Gimmick: citeren?

Twee streepjes in de kantlijn van Zwagermans Gimmick: citeren?

Door Reinjan Mulder
Nu we wat bekomen zijn van de onverwachte en spectaculaire dood van Joost Zwagerman, rijst de vraag wie hij als schrijver is geweest. Wat is Zwagermans plaats binnen de Nederlandse literatuur?
Dat is niet zo eenvoudig te beantwoorden. Tot twintig jaar geleden kon je voor die vraag terecht bij de Openbare Bibliotheek van Amsterdam, de Oba, die nauwgezet een van de twee grootste knipselachieven van Nederland bijhield. Tienduizenden recensies zaten daar in mappen, waarin iedere geïnteresseerde een kijkje kon nemen.
Die tijd komt waarschijnlijk nooit meer terug. In de jaren negentig had dit systeem zijn langste tijd al gehad en werd er vanuit de landelijke bibliotheekorganisatie NBLC besloten alle krantenpublicaties over boeken en schrijvers samen te brengen en te digitaliseren. Zo kwam in 1992 de LiteRom op de markt, een kostbare CD-Rom waarvoor (meer…)

Een lange brief en een bezoek aan antiquaar Wilma Schuhmacher (88): ‘Ja, ik ben er nog!’

De Willem Elsschot-catalogus (2010) van Antiquariaat Schuhmacher

De langverwachte Willem Elsschot-catalogus (2010) van Antiquariaat Schuhmacher

UPDATE – Twee maanden geleden, op 17 juli 2015, publiceerde ‘Das Zahngold’ enkele herinneringen aan het illustere Amsterdamse antiquariaat Schuhmacher. Niet lang daarna kwam er een uitvoerige reactie binnen van de nu 88-jarige Wilma Schuhmacher, waaruit we – met haar toestemming – graag enkele gedeelten citeren.  
‘Beste Reinjan, wat een aardig stuk,’ zo begint de brief, ‘het verlichtte de post-herpetische pijn van de gordelroos die ik in nek en op mijn schedel kreeg.’
Ze was ontroerd, schrijft ze, over mijn woorden over de begrafenis met paard en wagen van haar halfbroer Max: ‘Neen, ik vond het onacceptabel om iemand als Max, die je zo associeert met openheid, de heidevelden op de heuvels in Ierland, ook nog in zo een rottige dichte auto te stoppen. Ik zei dus paard en wagen, en dacht aan toen we eens even buiten Limerick een boer die op zo’n platte kar stond zijn paard de stad in zagen mennen. Natuurlijk niet zo chique als wat de begrafenisdame voor ons aan kar vond, maar gegeven paarden etc.’
Ze was blij dat het allemaal gelukt was en dat de wagen op weg naar Zorgvlied met bloemen was overdekt. ‘Bernard (Asselbergs), ook een oud NJN-er, plukte en schikte de bloemen, ook dat hoorde bij Max.’
En dan juicht Wilma Schuhmacher bijna: ‘Ja, ik ben er nog, over 1½ jaar (DV, zouden de Ieren zeggen) 90, en nog steeds aan het werk, al is het nu nog meer wetenschappelijk geworden. Geen Max betekent een wat ander soort leven en omdat ik toch een pluizer ben, laat ik die kant min of meer de ruimte.
Daarbij, wat moet ik anders (meer…)

Gimmick! de dubbele bodems in Zwagerman’s beste – Bij de dood van Joost Zwagerman (1963-2015)

GimmickfotoDoor Reinjan Mulder
UPDATE – Op 12 mei 1989 verscheen in NRC Handelsblad onder de kop ‘De cultuurkritiek van Joost Zwagerman – Kruideniers regeren de wereld’ een grote recensie van Joost Zwagerman’s ‘Gimmick!’ die hem tot een van de bekendste auteurs uit de late twintigste eeuw zou maken.
Laat ik beginnen met de – licht geredigeerde – tekst:

‘Zo zie je maar weer, als je goed om je heen kijkt vind je altijd wel iets dat niet deugt.’ Dat zegt Walter Raam, de hoofdpersoon uit ‘Gimmick!’, de tweede roman van Joost Zwagerman tegen zichzelf, wanneer hij één etmaal op bezoek is bij een vroeger vriendinnetje dat aan de academie van Florence kunst en restauratie studeert.
Je kunt niet zeggen dat de bedenker van dit zinnetje elke zelfkennis ontbeert. Raam, een 24-jarige kunstschilder die voor zijn leeftijd opmerkelijk veel succes heeft bij collega’s en galeriehouders, heeft inderdaad een groot talent om op alles in zijn nabijheid iets aan te merken.
Een paar voorbeelden uit het gedeelte dat over Florence gaat. Het meisje probeert Raams korte verblijf in Italië zo aangenaam mogelijk te maken. Ze haalt hem stipt op tijd af van het station, ze vertelt over zichzelf en de stad, stelt hem voor aan twee meisjes met wie ze een prachtige woning deelt, ze kookt voor hem, geeft hem een eigen kamer, neemt hem mee naar een goede film en stelt hem, de jonge, veelbelovende schilder, in de gelegenheid om uitgebreid de Florentijnse musea en tentoonstellingen te bekijken.
Maar in de ogen van Walter Raam kan ze geen goed meer doen. Al bij het station constateert hij dat zij, zijn eerste liefde, ‘er niet uitziet’, als een secretaresse, met een coupe soleil en een ‘neo-tuttige’ broek. Ze is, denkt Raam, het type geworden dat mannen boven de dertig aantrekkelijk vinden. In de taxi naar haar huis zit ze ‘aan één stuk door te ratelen en te kleppen’. Ze wil niet ingaan op Raams eerste onomwonden vraag: of Italianen inderdaad ‘anders, gevarieerder, beter, heter neuken dan de Nederlanders’. Hoewel ze (meer…)

Een bezoek aan Huize ’t Vogelwater in 1977: bij de 75ste verjaardag van dichter Elly de Waard

Verbrande foto achterop Van Geel's 'De ene kunst leeft nooit zonder de andere...'

Verbrand Van Geel-portret achterop ‘De ene kunst leeft nooit zonder de andere…’

Door Reinjan Mulder
September 1977. Een groot, afgelegen huis midden in de duinen bij Castricum: ’t Vogelwater. In rijen van drie liggen plastic fotolijstjes op de vloeren uitgestald. De volgende dag moet in het nabijgelegen Bergen de tentoonstelling met werk van de drie jaar eerder overleden dichter Chris van Geel (1917-1974) worden ingericht. Zijn laatste geliefde, de dichter en pop-recensente Elly de Waard (1940) is met haar vriend Karel Ankerman bezig de honderden tekeningetjes en minuscule schilderijtjes op volgorde te leggen. Ik ben langsgekomen om Elly de Waard voor NRC Handelsblad over de dichter te interviewen. Het is de eerste keer dat ik de vandaag 75 jaar geworden dichter wat langer spreek, en door allerlei omstandigheden zal het waarschijnlijk ook de laatste keer zijn geweest.
Toch was in alle opzichten een geslaagde avond, waaraan ik nog geregeld terugdenk. Niet alleen door het spannende struinen tussen alle restanten en varianten van Chris van Geel’s werk die nog in huis lagen, ook de ontdekking dat je in het westen van Nederland anno 1977 – en waarschijnlijk nog steeds – zo midden in de wildernis kunt wonen sprak tot mijn verbeelding. Die stilte. Die weidsheid. Langzaam viel de nacht over de duinen, de deur naar de tuin stond open en  (meer…)

Een dode Eriek Verpale en alive and kickin’ Martin Ros & Wilma Schuhmacher (88) – de Leespaarden van augustus

Arnon Grunberg in de tijd van De olifant en het joodse probleem (foto Koos Breukel)

Zahngoldredactiewand met vroege Grunberg-foto (door Koos Breukel)

Door onze mediaredactie
In augustus deed zich voor het eerst de situatie voor dat van de 10 stukken die het meest gelezen werden, de meeste ook het langst werden gelezen: 6 werden (bijna) 4 minuten of langer gelezen. Omgekeerd stonden van de 10 lang en intensief gelezen stukken (de ‘Leespaarden’) er maar liefst 6 in de maand-toptien. Daarbij ging aan het begin van de maand veel aandacht naar de nu 78-jarige vroegere AP-hoofdredacteur en boekbespreker Martin Ros (die zojuist liet weten dat het hem uitstekend gaat) en was er veel (en intensief!) vraag naar de necrologieën van de schrijvers Rogi Wieg en Eriek Verpale.
In de tweede helft van augustus ontstond daarnaast veel aandacht voor een  nieuw stuk over schrijvers met een joodse achtergrond, waarin naast een jeugdige Arnon Grunberg ook de recent overleden schrijvers Rogi Wieg en Eriek Verpale weer figureerden, en tegen het eind van de maand voor de terugblik op de moeizame ontvangst van Tessa de Loo’s mega-seller De Tweeling.
Een zesde persoon voor wie in augustus nog veel en gedegen belangstelling was, is de Amsterdamse antiquaar Wilma Schuhmacher, over wie hier in juli een lang stuk verscheen. In een mail en een brief liet zij ons vorige week weten het stuk met grote instemming gelezen te hebben, en als het aan haar ligt, is zij nog láng niet dood: ‘Ja, ik ben er nog, over 1 ½ jaar (DV, zouden de Ieren zeggen) 90, en nog steeds aan het werk…‘
Waarvan Acte! In de komende weken zal Das Zahngold terugkomen op haar brief.

DE LEESPAARDEN

De 10 langst gelezen artikelen (Leespaarden) waren in augustus (met tussen haakjes hun score in juni en juli):
1. (re) Hoe zou het toch met Martin Ros gaan? (gemiddeld 7:50 minuten)
2/3. (-) Jiddisch lezen op de grens – Bij de dood van (meer…)

Nederland-Duitsland – Tessa de Loo over het onverteerbare succes van ‘De Tweeling’

Tessa-de-Loo-De-tweeling.-1e-druk-21958109Door Reinjan Mulder
UPDATE – Welke rol kan literatuur spelen bij het verbeteren van de betrekkingen tussen twee landen? Over die vraag, en met name over de lange tijd nogal troebele betrekkingen tussen Nederland en Duitsland, organiseerde het Amsterdamse Goethe-Institut in 1994 het debat ‘Buren door Boeken’. Opvallende afwezige bij dat debat – en ook tijdens de rest van de manifestatie – was de schrijfster Tessa de Loo. Des te opvallender was dat omdat haar roman De Tweeling (1993) niet alleen de eerste Nederlandse roman na de oorlog was die de Nederlands-Duitse verhoudingen tot expliciet thema had, het boek was in Nederland het jaar daarvoor ook nog eens als de spreekwoordelijke bom  (meer…)

Een mengsel van warmte en paniek: Arnon Grunberg en de joodse achtergrond van hem en 12 andere schrijvers

olifantfoto 1Door Reinjan Mulder
In het voorjaar van 1994 verscheen in het Literair Supplement van NRC Handelsblad een – achteraf  gezien – historische recensie. Die ging over De olifant & het joodse probleem, een verhalenbundel van 13 auteurs met een joodse achtergrond, samengesteld door de toen nog niet zo bekende Jessica Durlacher.
Niet alleen werd in de recensie het eerste samenwerkingsproject van het latere schrijversechtpaar Leon de Winter en Jessica Durlacher bespoken, de titel en het slotverhaal van het boek waren van De Winter afkomstig, niet alleen was het de eerste eerste keer dat Jessica Durlacher als schrijfster de aandacht trok, niet alleen werd voor het eerst op de verwantschap tussen de vroege Arnon Grunberg en Eriek Verpale gewezen, voor mij was het ook het begin van een lange correspondentie met Arnon Grunberg – die tot op de dag van vandaag niet geëindigd is. En dan zwijg ik nog maar over het bizarre gegeven dat tot voor kort alle 13 auteurs uit de bundel nog leefden, alive and kickin’, maar dat twee van hen, Rogi Wieg en Eriek Verpale nu binnen een maand onder merkwaardige omstandigheden het leven lieten.
Laat ik beginnen met  (meer…)