Een sterfscene om nooit vergeten

Door Reinjan Mulder
Het leek de allermooiste voorstelling van het theaterseizoen te worden. Dido and Aeneas van Henri Purcell, op zondagmiddag in de Stadsschouwburg opgevoerd, door een superieure internationale bezetting.
Het begon al meteen prachtig, in de oude theaterzaal, met een groep kleine meisjes in Engelse kostschoolkleding die, nog voor het schrijnende openingsakkord opklonk, speels over het toneel heen en weer dartelde. Een fraaie verwijzing naar het – inmiddels achterhaalde – verhaal dat Purcell zijn opera oorspronkelijk schreef voor een kostschool in de Londense wijk Chelsea.
En toen daarna de solisten waren gaan zingen, en ook het koor – o, wat een koor! – , toen kon de voorstelling eigenlijk al niet meer stuk. Wat een harmonie, en o, wat een hemelse stemmen!
Maar het wachten was natuurlijk stilletjes toch op ‘When I’m laid in earth’, de befaamde sterfscene tegen het eind van de opera, wanneer een wanhopige Dido, door Aeneas verlaten, manmoedig een slokje gif heeft ingenomen, en door haar trouwe Belinda wordt ondersteund, terwijl ze tergend langzaam (meer…)

Nobelprijs voor Cees Nooteboom?

Door Reinjan Mulder
Hoe vaak had ik het format voor het voorpaginastukje al niet de dag tevoren in elkaar gezet? Ik kan het nu nog dromen:

AMSTERDAM,  X okt. – De Nobelprijs voor de literatuur 2009 gaat naar de XX-jarige XXX schrijver XXX. Dat heeft de secretaris van de Zweedse Akademie vandaag bekend gemaakt. XXX is de XXste schrijver uit het XXX taalgebied en de XXste XXX die de belangrijkste  literaire prijs te wereld krijgt. De laatste keer dat prijs naar een XXX ging was in 19/20XX. [OPT Het is ook voor het eerst sinds XXX dat de prijs weer naar een vrouw gaat. De laatste vrouw die de felbegeerde prijs won, was de Engelse schrijfster Doris Lessing die de prijs in 2007 kreeg.] Aan de prijs is een geldbedrag verbonden van 10 miljoen Zweedse kronen, ofwel ongeveer 1 miljoen euro.

Taart voor Herta Müller

Taart voor Herta Müller

Met XXX heeft de Zweedse Akademie duidelijk gekozen voor een schrijver die XXX. XXX is vooral bekend geworden als schrijver van XXX romans/gedichten. Bekende boeken/bundels van hem/haar zijn XXX. OPT Eerder won XXX al de belangrijke Duitse Vredesprijs, die wel wordt gezien als een voorafschaduwing van de Nobelprijs en/of de prestigieuze Engelse Bookerprijs.
De Nobelprijs wordt op XXX december, de geboortedag van Alfred Nobel in Stockholm uitgereikt.

Het is al een eeuw gebruik dat de winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur stipt om 1 uur ’s middags bekend wordt gemaakt, en een redacteur bij een avondkrant als NRC Handelsblad had dan precies 12 minuten om een stukje te fabriceren. Er moesten nog proeven worden gemaakt, er moest nog tijd zijn voor correcties, en dan om precies half twee ‘zakte’ de krant.
Wanneer het om een schrijver ging die iedereen kende, en die ruimhartig in het Nederlands vertaald was, was dat nog wel te doen. Maar wat deed je met een Uruguayaanse dichter die net na de Zuid-Amerika golf doorbrak? Of een 78-jarige Mongool die sinds 1986 in Libanon woonde?  Ja, er waren persbureaus genoeg, die allemaal rond half twee in het Frans, Duits en Engels teksten begonnen te spuien, maar dan was het al te laat. Daar wachtte onze krant niet op.

Dat alles veranderde op slag toen ik op een dag een deep throat kreeg in Stockholm. (meer…)

Een lofzang op de rede

Door Reinjan Mulder
De kersverse professor had onder de titel ‘Waarom de kerkklok ’s nachts slaat’ aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam een prachtige oratie gehouden. Het ging over tijd, en over hoe ritmes die hun oude functie verloren hebben, vaak weer vergelijkbare, nieuwe functies krijgen. Maar de oratie was begonnen met een verwijzing naar Heine’s boek

De professor spreekt

De professor spreekt

Die Harzreise. Heinrich Heine beschrijft daarin onder meer hoe hij in 1824 tijdens een voetreis door de Harz na het slaan van het middernachtelijke uur door twee verschillende kerkklokken in het Duitse stadje Goslar door een spookverschijning wordt bezocht… Het is de reeds overleden dr. Ascher, die hem uitvoerig de lof zingt van de rede, en vervolgens zijn gouden horloge uit zijn vestzak haalt. Maar het is geen horloge dat hij in zijn hand heeft, ziet Heine, het is een handvol wriemelende maden. Dr. Ascher is immers allang dood.
Na afloop van de oratie en het aansluitende feest fiets ik met de professor vanaf het Amstelstation langs de Amsterdamse Weesperzijde. Het is laat geworden in Rotterdam en de klok van het voormalige Gemeentearchief slaat – een hoog en vrij snel geluid –  twaalf keer. Middernacht. Zou dr. Ascher nu ook opduiken?
Plotseling verschijnt er een sterke koplamp aan de overkant. Een man in een geel leren pak op een motorfiets gebaart ons te stoppen. ‘Weet u wel dat uw licht niet brandt?’
Onze beide achterlichten branden en van mijn fiets brandt ook nog de zeer krachtige voorlamp, en door netjes links van haar te rijden houdt ik de professor zorgvuldig in het zicht.
‘Ik weet het,’ zegt de kersverse professor schuldbewust, ‘maar (meer…)

Lange broeken, ik lust ze rauw!

Door Reinjan Mulder
Waar ik me steeds weer over opwind, zijn die lange broeken. Geert Wilders mag zich dan groen en geel aan hoofddoek ergeren, maar lange broeken zijn nog tien keer zo erg.
Voor vrouwen moet het toch veel prettiger zijn om van onderen wat ruimte te hebben rond hun benen. Hoe lang was de opwaaiende zomerjurk niet het symbool van de moderne, vrije vrouw.
Je vraagt je dan ook ook af of het wel die vrouwen zelf zijn, die dat willen. Die broeken. Vaak zijn het waarschijnlijk hun mannen, die niet willen dan andere mannen op elk gewenst – en ongewenst! – moment een onbeschaamde blik op de benen van hun vrouwen willen werpen. Alsof vrouwen lijfeigenen zijn. Alsof een vrouw niet zelf kan bepalen wie ze al dan niet een blik op haar al dan niet mooie benen laat werpen.
En ze kan toch altijd nog kousen gaan dragen, of sokjes. Dan is er toch ook een deel van haar vrouwelijkheid bedekt. Of ze kan lange rokken gaan dragen, of sarongs, waarbij je alleen nog maar een heel klein stukje van haar enkel te zien krijgt.

Amerikaanse invloeden

Amerikaanse invloeden

Het vervelende is dat die vrouwen daardoor ook allemaal op elkaar beginnen te lijken, in die broeken. Vaak zijn het bijvoorbeeld spijkerbroeken, en als er iets is wat staat voor het Amerikaanse imperialisme in de twintigste eeuw en het vroeg-kapitalistisch denken dan is het wel de spijkerbroek. Oorspronkelijk waren die broeken, dat weet iedereen, zelfs speciaal gemaakt voor goudzoekers, met spijkers en al, het woord zegt het al, met verder zo min mogelijk aandacht voor de vrouwelijke vorm.
Inmiddels weten wij in Europa waartoe die goudkoorts heeft geleid: Vietnam, Cambodja, Bagdad, de Lehmann Brothers en het wachten is nog slechts op een invasie van Iran.
Hoe vaak zie je ook niet dat zo’n ‘spijkerbroek’ bij vrouwen eigenlijk maar nauwelijks goed sluit om het middel. Dan staat het zo’n beetje open van boven en hebben ze zo’n stukje blote rug te kijk. Hebben vrouwen daarvoor een taille gekregen?
Zien hun mannen dat dan niet?
Vrouwen hebben zelf ook nauwelijks naar goud gezocht, in Amerika. Dat lieten ze hun – niet zelden gokkende en overspelige – mannen doen, in die broeken. Zelf droegen de vrouwen van de goudzoekers – als ze er al waren – veel liever mooie lange jurken, van zachte stoffen, met diepe decolleté’s, waarin hun vrouwelijke vormen heel wat beter tot hun recht kwamen dan in die vaal blauwe mannenbroeken.
Weten ze dat dan niet? Vrouwen. Of laten ze zich tegenwoordig maar alles wijs maken door hun mannen?
En dan die gulpen! Moet ik u nog gaan uitleggen dan een vrouw (meer…)

Heimwee naar het Stedelijk Museum

Door Reinjan Mulder
Het was een vreemde sensatie dit jaar terug te zijn in Venetië. Niet dat ik er de laatste jaren niet vaker ben geweest. nog in 2008 overlegde ik er met Arnon Grunberg en Oscar van Gelderen op een dakterras over de eerste versie van Grunberg’s roman Onze oom (zojuist genomineerd voor de AKO literatuurprijs, van harte, Arnon). En datzelfde jaar roeide ik mee in de Voga Longa, een 31 kilometer lange toertocht door de Lagune met kano’s, gondels en roeiboten, en verbleef ik een paar dagen in een negentiende eeuwse villa op het lommerrijke Lido.
Nee, ineens wist ik het. Het was de sensatie weer in aanraking te zijn met wat ik nu maar ‘actuele kunst’ noem, die me zo raakte. Het was veel langer geleden, dat ik die zoete, vreemde opwinding had gehad. Ik besefte dat ik na zoveel jaar weer even het ‘Stedelijk Museum Gevoel’ terug had.
Hoe lang was het niet geleden dat ik aan de Paulus Potterstraat de trap opliep en plotseling verzeild raakte in iets wat ik nooit had gezien. Immense doeken van Susan Rothenberg, half naïeve schilderijen van Jean Dubuffet, de betoverend vale kleuren van Brice Marden. Namen waarvan je nog nooit had gehoord, maar die je, meteen nadat je ze geoord had, diep verbonden met het besef een nieuwe wereld te zijn binnengegaan.

Biennale Venetië: dat vreemde, zoete gevoel

Biennale Venetië: dat vreemde, zoete gevoel

 

Wat was er toch gebeurd met dat Stedelijk?  Ja, we weten het, het gebouw was wat oud geworden, en het was nodig aan een onderhoudsbeurt toe. Maar dat was de reden niet dat ik dat gevoel, het Stedelijk Museum Gevoel, deze zomer bijna volledig vergeten was. Het Biennale-terrein is al honderd jaar aan een onderhoudsbeurt toe.
Het moet de leiding van het Stedelijk zijn geweest, en de stad Amsterdam met zijn stenen gooiende wethouders, die niet meer in staat waren geweest om een vruchtbare verbinding te leggen met wat er elders in de wereld aan interessante kunst werd gemaakt. Waarom anders trok het Stedelijk al zolang geen horden bezoekers meer die met een stille sensatie door de gangen liepen, of zich terugtrokken in de fameuze bibliotheek om curieuze boeken en blaadjes te lezen over obscure kunstenaars en verre tentoonstellingen.
Met huiver dacht ik terug aan mijn laatste bezoek aan de bibliotheek, een jaar of tien geleden. Ik had een merkwaardig schilderij van Henri Hayden gekocht, Meisje met kat, in een stijl die wel wat aan Renoir deed denken, en ik wilde weten wanneer en waarom het geschilderd was, en ook: wie er op stond. Was het uit de jaren veertig, toen Samuel Beckett in de Vaucluse dagelijks bij Hayden over de vloer kwam, voor een potje (meer…)

Michael Zeeman en ik zullen – eindelijk – vrienden zijn!

Gevallen aartsengel

Door Reinjan Mulder
UPDATE – Krijgt u ook altijd bij het aanmelden voor LinkedIn in de rechterbovenhoek een lijstje met namen van ‘people you may know’. Vraag me niet hoe ze het doen, maar op de een of andere manier weet LinkedIn steeds weer te achterhalen wie er eigenlijk in je netwerk zouden moeten zitten, maar daar kennelijk nog steeds niet in zitten. Lange tijd kreedg ik van Facebook bijvoorbeeld geregeld de naam door van de Groen Links senator en advocate Britta Böhler als iemand die mijn vriend zou kunnen worden. Ik weet wie zij is, en ik weet wat ze doet, en misschien weet zij dat van mij ook, maar ‘kennen’… dat is toch net wat anders, volgens mij. Ik had haar bijvoorbeeld nog nooit ontmoet.
Ten einde raad heb ik haar onlangs toch maar eens uitgenodigd als vriend, en, ja hoor, sindsdien zij wij gelieerd. Zij kent mij ook!
Vrienden maken vrienden.
Maar kunnen wij vrienden worden met de doden? Een tijdje geleden schreef ik in Das Zahngold een kort in memoriam voor de recent overleden Michael Zeeman.
Wie schetst mijn verbazing toen ik kort daarop een bericht van LinkedIn kreeg, waarin de arme Michael werd aangeprezen als een van de ‘people (meer…)

Tariq Ramadan en de collaboratie

Door Reinjan Mulder
Is iemand die voor de Iraanse televisie werkt verantwoordelijk voor mogelijke excessen van de Iraanse regering? Volgens de gemeente Rotterdam en in haar kielzog de Rotterdamse Erasmus Universiteit wel. Het was voor beide instellingen in ieder geval voldoende aanleiding om hun medewerker en gasthoogleraar Tariq Ramadan op slaande voet te ontslaan.
Maar je zou verwachten dat zulke eminente instellingen daar dan wel valide argumenten voor zouden aanvoeren. En die blijven tot nu toe pijnlijk achterwege.

Neurenberg: mag je meewerken aan iets wat op zichzelf niet deugt?

Neurenberg: mag je meewerken aan iets wat op zichzelf niet deugt?

Het volstaat zeker niet om, zoals gebeurd is, te wijzen op het feit dat de Iraanse regering deze zender betaalt, of op het feit dat deze zender ook propaganda uitzendt. Dat gebeurt in zo veel landen en door zo veel zenders en zendgemachtigden. Er zou dan toch in ieder geval iets gezegd moeten worden over de structuur van deze zender. De BBC is ook een staatszender. Is er iets dat doet denken aan een redactie-statuut? Is er, zoals bij alle nette media, een scheiding van inhoud en financiering?
Daarnaast gaat het om het vraagstuk van de ‘collaboratie’. Mag je onder geen omstandigheden meewerken aan iets wat niet deugt, ook als je zelf niet meedoet aan dat ondeugdelijke?
Vooral dat laatste vraagstuk, dat van de collaboratie, is buitengewoon gecompliceerd. Er zijn kasten vol boeken over volgeschreven maar de Universiteit wekt niet de indruk één van die boeken te kennen. Een tijd lang was het in progressief Nederland al not done om een interview te geven aan De Telegraaf. Die krant was (meer…)

Opnieuw beginnen? Lees eerst het boek!

omslagOpnieuw beginnen: wie wil dat niet? Een andere chef die meer waardering voor je heeft, andere, en vooral leukere, collega’s, een ander bedrijf misschien, waarvoor je niet elke morgen in de file hoeft te staan en waar wat meer leven in de brouwerij zit. Uit recent onderzoek blijkt dat maar liefst één op de vijf

Nederlanders graag een andere baan zou willen.
Maar waarom alleen een andere baan? Hoeveel mensen verlangen niet naar een ander, mooier huis, of een andere partner, die je beter begrijpt, een andere, minder kritische vriendenkring? Uit onderzoek blijkt dat zelfs één op de drie Nederlanders er serieus over denkt zijn of haar partner te verlaten…
Of willen we zelf misschien een ander worden? Als er maar genoeg om ons heen verandert, moet er een moment komen dat we ook zelf een ander zijn geworden. Onze omgeving gaat ons niet in de koude kleren zitten. We zijn wie we zijn dankzij alles en iedereen om ons heen.

Over het thema ‘Opnieuw beginnen’ schreven filosofe Marli Huijer en voormalig NRC Handelsblad criticus Reinjan Mulder het boek
Opnieuw Beginnen – Metamorfosen in het bestaan, dat al direct bij verschijnen in de media veel aandacht kreeg. Wilt u het boek aanschaffen? Het is te bestellen bij elke boekhandel in Nederland en uit voorraad leverbaar bij: Athenaeum Boekhandel, Amsterdam, Martyrium, Amsterdam en bij de meeste vestigingen van Selexyz. Recensies en interviews over het boek vindt u rechts op deze site onder de categorie ‘Opnieuw beginnen’.
Opnieuw beginnen rechtstreeks bestellen.

Uit de inleiding van Reinjan Mulder en Marli Huijer:

Een nieuwe liefde
Een nieuwe liefde kan je misschien het gevoel geven ‘een ander mens’ te zijn geworden, maar na verloop van tijd zul je moeten toegeven dat het je oude ik is geweest die dat gevoel heeft gehad. In de nieuwe baan loop je tegen dezelfde problemen op als vroeger, het nieuwe pak heeft geen glanzende perspectieven geopend, en de nieuwe liefde komt met klachten die eerdere liefdes ook al eens tegen je hebben geuit.
Je snurkt nog steeds.
Kunnen we wel ‘opnieuw beginnen’?

Een nieuw verhaal
Wie je bent, hangt voor een belangrijk deel samen met het verhaal dat je over jezelf vertelt en het verhaal dat anderen over jou vertellen. Wie je bent is geen stabiel gegeven. Het ‘ik’ verandert onder invloed van de verhalen die je hoort, leest en doorgeeft. Uit het verhaal dat je vertelt, blijkt hoe je omgaat met jezelf. Het vertelt wat jou maakt tot wie je bent: wat je hebt meegemaakt, wat je nu bezighoudt en wat je in de toekomst van plan bent. Als je met iemand kennismaakt, zijn vaak de eerste vragen: hoe heet je en wat doe je? De vragen van het visitekaartje. Soms hoor je dan nog waar de ander vandaan komt, wat deze gestudeerd heeft, een woonplaats, een leeftijd, en misschien hoor je zelfs of en met wie de ander samenwoont.
‘En heb je kinderen?’
Op dat moment beginnen we meestal de ‘harde’ feiten, onze coördinaten, te verlaten. We zijn de simpele gegevens die ons een leven lang kunnen vergezellen voorbij en komen terecht bij de verhalen. Waar leven we voor, wat drijft ons? We gaan een stapje verder dan het cv dat met een sollicitatie wordt meegestuurd. Ben je opgeleid tot arts of jurist, dan blijf je dat je hele leven, zelfs als je het beroep dat daarbij hoort nooit hebt uitgeoefend. Maar deze harde feiten leiden tot een verhaal. Als het even kan, geeft de ondervraagde dat in tweede instantie. Tijdens een etentje, of in de trein op weg naar huis. Dat verhaal is zeker zo bepalend voor wie we zijn. En het is veel beweeglijker dan de harde feiten: zijn die feiten vaak lastig uit te wissen, een verhaal kan steeds weer worden uitgebreid en aangepast.

Een nieuwe start
En dat gebeurt ook, vooral bij een nieuwe start.
Sommige mensen die dromen over opnieuw beginnen, denken dat je ermee kunt volstaan om eenvoudigweg het verleden uit te wissen. Je verzint een andere naam, een andere geboorteplaats, een ander beroep, en je bent een ander mens. Maar daarmee heb je nog geen nieuw verhaal. Voor een ander verhaal is een ander verleden nodig, en je zult veel moeten herschikken in je verleden om tot iets nieuws te komen.
En dan is het nog maar afwachten of anderen dit nieuwe verhaal accepteren. Hoe gaan je vrienden, familieleden en kennissen na een nieuwe start met jou en je nieuwe verhalen om? Hebben zij dat ‘nieuwe begin’ maar te accepteren, of mogen – en kunnen – zij vasthouden aan wie je was? Hebben zij recht op hun eigen verhaal? En overtuigt het nieuwe verhaal jouzelf wel? Iemand die opnieuw wil beginnen, zal bij alle nieuwe verhalen die hij daarvoor moet construeren zijn geheugen tot zwijgen moeten brengen. Het geheugen is ook een verhaal. Maar het is een verhaal apart. Het blijkt vaak een van de koppigste en veelkoppigste monsters te zijn. Het kan iemand die opnieuw wil beginnen nog lang aan zijn vorige zelf, en al zijn vorige verhalen, herinneren.
Tot slot: opnieuw beginnen is nauw verbonden met het begrip tijd, een begrip dat door de eeuwen heen veel filosofen heeft beziggehouden. Door opnieuw te beginnen doen we iets wat we niet eerder deden. Tussen ons huidige ik en wie we vroeger waren gaapt een kloof, ‘tijd’, zoals er ook tijd zit tussen wie we nu zijn en wie we na ons nieuwe begin worden. Wat is die tijd? Is het iets wat we op de klok kunnen aangeven, iets wat regelmatig en meetbaar vooruitgaat? Zit het voortschrijden van de tijd in ons hoofd? Of is wat we onder tijd verstaan iets wat we met elkaar afspreken?
Het zal inmiddels duidelijk zijn dat wie nadenkt over iets wat op het eerste gezicht zo leuk en alledaags is als opnieuw beginnen, uiteindelijk geconfronteerd wordt met twee van de lastigste begrippen die er zijn: identiteit en tijd.
Dat vraagt om een toelichting.

Filosofie Magazine

Reinjan Mulder en Marli Huijer (foto Klaas Vroege)

Reinjan Mulder en Marli Huijer (foto Klaas Vroege)

In Filosofie Magazine verscheen twee jaar geleden een artikel van een van ons, Marli Huijer, over opnieuw beginnen. Echt opnieuw beginnen, was een van haar conclusies, is slechts weggelegd voor de enkeling die bereid is radicaal met zichzelf, zijn omgeving en zijn verleden te breken. Maar zelfs die enkeling, zo werd opgemerkt, zal op enig moment merken dat het oude leven zich weer aandient. Het idee dat het verleden zomaar kan worden gewist is een illusie.
Het stuk riep onverwacht veel reacties op. In dit boek hebben we een aantal van de vragen die in het bestek van een tijdschriftartikel slechts summier konden worden aangestipt, uitgewerkt. Wie of wat maakt dat een mens opnieuw wil beginnen? Hoe reëel is het verlangen naar een nieuw begin? En waar begint het mee? Hoe gaat het in zijn werk?

Het nieuwe van een nieuw begin
Deze kwesties roepen de vraag op waarin ‘het nieuwe’ van zo’n nieuw begin dan zit. Als het nieuwe werkelijk nieuw is, zou je kunnen volhouden dat we het ons niet – of nog niet – kunnen voorstellen, want alleen wat we kennen is voor ons voorstelbaar. Zit in elk nieuw begin daarom niet een herhaling van het eerdere? Je denkt dat je iets nieuws doet, maar als je goed kijkt blijkt dat je in een ander decor of met andere spelers een bekend toneelstukje opvoert.
Of je bootst iets na wat je eerder bij anderen hebt gezien. Hoe kennen wij het nieuwe waarnaar we verlangen? Wie trots zijn nieuwe mobiel aan een vriendin laat zien, kan op een bepaald moment niet alleen merken dat die vriendin hetzelfde model al een maand eerder heeft gekocht, maar ook dat zij hem toen zelfs al heeft laten zien.
Ook gaan we in dit boek na wat er gebeurt wanneer je iets nieuws – of iets waarvan je denkt dat het nieuw is – begint. Hoe gaat iemand in zijn nieuwe leven om met de mensen die hij of zij uit het verleden kent? Trekken zij je terug in dat verleden, en beïnvloeden zij daarmee het nieuwe? Neutraliseren ze het? Neem je mensen uit je verleden op in je nieuwe identiteit? En verander je ze daarmee? Of moet je al deze mensen weren uit je nieuwe bestaan, net als dat verleden zelf misschien?

Keerpunten
Hoe gecompliceerd het opnieuw beginnen in de praktijk is, zeker is dat het verschijnsel de laatste jaren sterk in de belangstelling staat. Veranderingen zijn altijd interessant geweest, maar tegenwoordig lijkt er meer aandacht te zijn voor het vluchtige leven en het flexibele bestaan. Er is een hausse aan literatuur over opnieuw beginnen ontstaan. Werd er in de jaren zeventig nog vooral geschreven over jeugdculturen, alternatieve woonvormen en latrelaties, en kwamen daar in de jaren tachtig travestie en transseksualiteit bij, tegenwoordig wordt opnieuw beginnen minder geassocieerd met een bijzondere levensstijl. Het is iets wat, direct of indirect, iedereen aangaat. Elke zichzelf respecterende krant heeft wel een serie over de ‘huisarts die liever stukadoor was’, of een serie over ‘keerpunten’ in het latere leven. Er verschijnen boeken over thema’s als ‘stoppen’, of ‘late liefdes’, je kunt lezen over mensen die na een leven in loondienst in Frankrijk een wijn- of kampeerboerderij zijn begonnen, in bijlagen staan lange dubbelinterviews over het leven met een op latere leeftijd gevonden liefde, en er zijn dikke, enthousiasmerende gidsen voor werknemers die na een leven in loondienst als zelfstandige zonder personeel of als freelancer verder willen.
Kenmerkend voor de meeste van deze publicaties is echter dat ze óf vol praktische adviezen staan óf sterk beschrijvend zijn. De indruk wordt gewekt dat het maken van een nieuw begin een kwestie van een eenvoudig wilsbesluit is. Je moet het willen. Je moet het durven. Je moet het doen. Je zet ‘een punt’ achter iets en stapt monter en opgewekt een ‘nieuwe fase’ in je leven binnen.
Was het maar zo eenvoudig.
In werkelijkheid is iedere nieuwe start een lastige affaire. Elk nieuw begin gaat gepaard met een al dan niet langdurig afkick- en gewenningsproces. Wie van baan verandert, verliest – zeker als de nieuwe baan aan de andere kant van het land is – in één keer niet alleen tientallen collega’s, maar vaak ook vrienden, een huis, de buren, een relatienetwerk, de school van de kinderen, en soms zelfs zijn of haar partner. Je verliest daarmee iets van je zelf.

Een nieuwe partner
Zo ook blijkt met een nieuwe liefdesrelatie een veelheid aan andere nieuwe relaties samen te hangen. Wie een nieuwe partner leert kennen, moet niet alleen een nieuwe positie bepalen ten opzichte van de vorige partner, maar ook een houding ontwikkelen tegenover de vorige relaties, vrienden, buren en familieleden van de nieuwe partner. Het hele netwerk aan relaties en verbintenissen kan aan het schuiven raken.
Dat roept de vraag op naar de dynamiek tussen verschillende vormen van opnieuw beginnen: op het werk, in de liefde, in het wonen, in je uiterlijk gedrag, in je beleving. Is overstappen naar een nieuwe baan een goed of juist een slecht moment om maar meteen een ander kleedpatroon, een andere woonstijl, en een andere relatie te beginnen?
Het zal inmiddels duidelijk zijn dat dit boek niet in de eerste plaats bedoeld is als een snelle handleiding voor wie besloten heeft opnieuw te beginnen. Er staan geen kant-en-klare recepten in. We willen verder kijken. Het boek is ook geen lofzang geworden op het voortdurend opnieuw beginnen, laat staan op negatieve kanten ervan als zwerflust of allerlei vormen van wispelturigheid. Ons boek biedt geen vrijbrief voor don juans.

‘Seriële identiteit’
Het stelt eerder enkele ongemakkelijke vragen. Dit boek wil ingaan op de vraag wat opnieuw beginnen inhoudt. Er zullen altijd mensen blijven die iets doen wat ze niet eerder deden en denken op die manier een nieuw begin te maken. Ze laten zich van vrouw tot man ombouwen, vallen van hun geloof, stappen over op een andere politieke partij, emigreren naar een ander werelddeel of beginnen een nieuwe liefde. Wat wij in dit boek hebben willen achterhalen is wat ze precies met die stappen doen en hoe ze die kunnen zetten. Kun je alleen al door dingen anders te doen of door een ander verhaal over jezelf te vertellen een ander persoon worden? Accepteert de omgeving dat? En hoe verhoudt het nieuwe waaraan je begint zich tot het oude? Hebben de verschillende ‘ikken’ die na een nieuw begin zijn ontstaan nog iets met elkaar gemeen, of kan iemand meerdere, totaal verschillende levens na elkaar leven? Bestaat er zoiets als een seriële identiteit?

Hoe radikaal moet een nieuw begin zijn?
Ook wordt in ons boek het eeuwige verlangen naar een nieuw begin vanuit een filosofisch en cultureel perspectief bekeken. Zijn er constanten in de verhalen over opnieuw beginnen? En waar komt de wens naar een nieuw begin vandaan? Is het een individueel besluit of is het een verlangen dat diep in onze cultuur is geworteld? Of misschien zelfs diep in onszelf, in ons lichaam, in onze taal? En: welke obstakels moeten uit de weg worden geruimd om een nieuw begin tot een succes te maken of tot iets wat in ieder geval de moeite waard is? Hoe gaan we bijvoorbeeld om met de mensen uit het oude leven die ons opnieuw beginnen niet accepteren? En: moet een nieuw begin altijd radicaal en onmiddellijk zijn, of zijn er ook tussenvormen mogelijk, tussenstappen, halve tonen op de toonladder?
Misschien kan opnieuw beginnen wel helemaal niet. Wie opnieuw begint, is al eens eerder begonnen en begint dus niet meer. Dat zou betekenen dat we iets hoogstens kunnen ‘overdoen’. Gedane zaken nemen geen keer, zegt het spreekwoord, maar je kunt wel een rijexamen overdoen. Je doet het voor de tweede keer en probeert de fouten die je de eerste keer maakte te vermijden. Maar kun je ook een jeugd overdoen? Of een huwelijk? Kun je twee keer je maagdelijkheid verliezen? Twee keer voor je eindexamen slagen? Twee keer huis en haard verlaten? Kan iemand die een partner ontrouw is daarna nog eens ontrouw zijn of is met de eerste ontrouw de trouw verbroken?

Een nieuwe grote liefde?
Wie opnieuw begint zal het nieuwe wellicht niet in het beginnen moeten zoeken, in het maagdelijke uitgangspunt, maar in het doen, en in de uitkomst. Het is nooit te laat voor een eerste grote liefde, of een eerste baan waarin je je thuis voelt, maar het moment van absolute onzekerheid dat samengaat met het geboren worden, het absolute nulpunt, is na de eerste stappen voorwaarts voorbij.
Op dat betere resultaat zijn over het algemeen dan ook alle toespelingen op opnieuw beginnen gericht. Dat maakt de eerste regels van het gedicht van Tom Lanoye die hierboven zijn afgedrukt, zo wrang. Het is een doorbreking van de verwachting dat iemand die iets over mag doen, die mag ‘herbeginnen’, de tweede keer iets anders zou willen doen, om iets beters te bereiken.

Laten we het nog eens overdoen
Op dat andere, betere resultaat is de vraag terug te voeren die vaak in interviews met oudere mensen wordt gesteld. Zouden ze dezelfde keuzes maken als ze hun leven nog eens mochten overdoen? Het is een vraag naar de spijt. Een vraag naar gemiste kansen. Maar het is ook een vraag naar gegroeid inzicht, sindsdien, naar wijsheid achteraf. Betreuren ze het met de kennis die ze nu hebben bepaalde beslissingen te hebben genomen?
Meestal is het antwoord op die vraag dan: nee. Wie zich echt probeert voor te stellen weer jaren jonger te zijn, kan zich niet goed indenken op dat moment wijzer te zijn. Wijsheid komt met de jaren, zegt het spreekwoord, en wie in jaren teruggaat, moet ook in wijsheid inleveren.Tijdens het schrijven van dit boek merkten we hoe belangrijk opnieuw beginnen is in de godsdienst, in de mythologie, in de literatuur en in bijna alle andere uitingen van de klassieke en hedendaagse cultuur. Het zou zelfs een van de grote constanten in onze cultuur kunnen worden genoemd. Sinds de Mei van Herman Gorter wordt er elk jaar weer van een nieuwe lente en van het bijbehorende nieuwe geluid gesproken, maar het idee achter deze gedachte is veel ouder.

Tweede jeugd
Ook het idee van een ‘tweede jeugd’ is niet nieuw. Daarbij gaat het dan niet zozeer om het aangaan van een tweede – of derde – huwelijk met een tweede ‘leg’, maar om iets abstracters. In feite gaat het bij het spreken over een tweede jeugd, net als bij het opnieuw beginnen, om het doorbreken van de lineaire chronologie. Om het na zoveel jaren uitroepen van wat de Duitsers ‘Stunde null’ noemen. De klok wordt terug- of vooruitgedraaid en komt weer op nul te staan. Er wordt ‘tabula rasa’ gemaakt, de volgekraste lei wordt schoongewist. Op het gevaar af dat alles weer net zo zal gaan als voorheen.

Tom Lanoye’s uitzicht op fietsende billen
Bij het ‘overdoen’ van iets is dat gevaar minder groot. De meeste mensen zullen proberen de tweede keer er iets beters van te maken. Wie zegt dat alles de eerste keer al perfect is gelopen (‘Iets anders wil ik niet’), is een fatalist, of iemand die van de nood een deugd maakt. De wielrenner in het prachtige gedicht ‘Gent-Wevelgem’ van Tom Lanoye heeft dan wel altijd achter in het peloton gefietst, maar hij bedenkt noodgedwongen dat hij juist daar het mooiste uitzicht heeft. Niet op ‘de poen’ of op de eer waar het de andere wielrenners om te doen is, maar op zaken waarvan je, als je er oog voor hebt, óók goed kan genieten: de nieuwe pakken die zo ‘glimmend spannen om je billen, en om die van elke ploegmaat in het peloton’. Maar om dat in te zien, heb je eerst een gefnuikte wielercarrière nodig. Het is een rationalisering achteraf.(…)
In de literatuur is de wens tot vernieuwing een terugkerend thema. In ieder geval al sinds de Metamorphosen van Ovidius. Dit is nog steeds een van de mooiste klassieke teksten over het opnieuw beginnen in een andere gedaante, een andere vorm. In het vijftiende boek van zijn gevarieerde verzameling teksten citeert hij uitgebreid de Griekse filosoof Pythagoras die de wereld als één grote verandering heeft voorgesteld.

Alles verandert, niets vergaat. De ziel doolt rond, verhuizend
van hier naar daar, van daar naar hier; bewoont welk lichaam zij
maar wil, gaat van een dierenlijf in dat van mensen over,
van ons weer in een dier en nooit zal zij te gronde gaan.
En net als zachte bijenwas steeds weer iets anders uitbeeldt,
niet blijft wat zij geweest is, niet dezelfde vorm bewaart,
maar wel dezelfde was is, is de ziel – dat zeg ik u –
wel steeds dezelfde, maat verschijnt in velerlei gestalten.
(…)
Het interessante is dat we al in deze oude teksten over opnieuw beginnen op de complicaties stuiten die we eerder tegenkwamen. Want al verandert de zon dan voortdurend, zoals Ovidius terecht constateert, na een paar veranderingen ziet alles er volgens hem toch weer hetzelfde uit. De verandering die we denken te zien heeft een cyclisch karakter.
Dat leidt ertoe dat er onder sommige in het oog springende veranderingen vaak toch een constante schuil gaat. Iemands uiterlijk kan door de jaren heen wisselen, zegt Ovidius ergens, maar ‘nooit zal hij het begeven’.

De jaloerse ouderdom
Ook over de uiteindelijke chronologie van het mensenleven, met zijn vele nieuwe openingen, is Ovidius in zijn Metamorphosen onverbiddelijk. ‘Tijd, die veelvraat,’ laat hij Pythagoras zeggen, ‘en jaloerse ouderdom vernielen alles. Alles wat de tand des tijds verziekt, wordt in een langzaam sterven steeds verder aangevreten.’ Het begint volgens hem met de ‘tijd waarin wij als zaad, als eerste hoop op leven in de moederbuik hebben gewoond’. Het gaat verder met ‘het jonggeboren kind, nog krachteloos’. Spoedig wordt het ‘viervoetig’, het gaat ‘langzaam rechtop staan’ en ‘beweegt zich voort’. En tot slot komen er de ‘bejaarde rimpels die de spiegel toont’ en loopt het leven onontkoombaar op de dood uit. Het ‘daalt dan langs het broze pad van ouderdom naar sterven’. Iemand kan dan wel elke keer een ander uiterlijk hebben, de ene metamorfose na de andere ondergaan, veel vrijheid om zelf dat andere uiterlijk te kiezen heeft hij niet. Uiteindelijk gaat hij dood. De volgorde van de metamorfosen ligt vast.
Binnen de spanning die bestaat tussen voortdurende veranderingen en onverbiddelijke constanten, gaat de aandacht tegenwoordig vooral uit naar de veranderingen die mogelijk zijn. De constanten verdwijnen geleidelijk uit het zicht, terwijl de metamorfosen die zich voordoen steeds meer nadruk krijgen.

Geen utopie
Het verlangen naar een radicaal nieuw begin is dan ook allang geen utopie meer. Opnieuw beginnen met zijn doorbreking van de lineaire chronologie is niet langer iets wat zich in de godsdienst, de literatuur, na de dood of in een mythische voor- of natijd afspeelt. Het is dichter bij onze beleving van de werkelijkheid gekomen. Daarbij kan het gaan om meer traditionele overgangen als het aangaan van nieuwe relaties, het betrekken van een nieuw huis, het vinden van een nieuwe baan, maar ook om wat tegenwoordig een ‘carrièreswitch’ wordt genoemd, of om een nieuwe spirituele oriëntatie. Het kan gaan om een heel nieuw perspectief, ja, om een nieuwe manier van leven.
Klaarblijkelijk heeft de moderne cultuur meer oog en meer ruimte voor veranderingen gekregen. De mens is, zoals de Amerikaanse socioloog Richard Sennett stelt, flexibeler geworden.
De eerste en waarschijnlijk belangrijkste oorzaak daarvan is dat het aantal ‘gelegenheden’ om iets nieuws te beginnen de laatste decennia aanzienlijk is toegenomen. Zo is de afgelopen eeuw de levensverwachting van de gemiddelde Nederlander met vele jaren gestegen en wordt het leven bovendien nog tot op hogere leeftijd in welvaart en in gezondheid doorgebracht. Dat langere, rijkere en gezondere leven biedt uiteraard meer en meer gelegenheden om op latere leeftijd nog iets nieuws te ondernemen.
Alleen al op het gebied van de relaties is er daardoor veel veranderd. Eeuwenlang was voor echtparen de belangrijkste reden om bij elkaar te blijven de economische afhankelijkheid. Men kon financieel niet zonder elkaar. Met de opkomst van de bijstandswetgeving is dat motief sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw minder belangrijk geworden. Men stelt daardoor hogere eisen aan de emotionele band tussen partners en wanneer die tekortschiet ligt een scheiding voor de hand.

Nóg 1 miljoen alleenstaanden
Het gevolg is dat er in de tegenwoordige levensloop vaker fasen voorkomen waarin iemand alleen woont. Het Centraal Bureau voor de Statistiek verwacht dat het aantal alleenstaanden de komende 15 tot 20 jaar met ongeveer een miljoen zal toenemen. Dat kan op zichzelf soms al een vorm van opnieuw beginnen worden genoemd. Niet iedereen ziet alleen wonen als een tussenstadium. Maar bovendien wordt er na die fasen van alleen wonen vaker een nieuwe start met iemand anders gemaakt. Wat ook weer een nieuw begin is. In 1970 trouwde iets meer dan tien procent van de gescheiden mannen voor een tweede keer, zo vond de statisticus Jan Latten. In 2003 was dat bijna twee keer zo veel. Bij vrouwen werd het aantal dat hertrouwde meer dan twee keer zo groot in diezelfde periode. De meeste mensen die scheidden, hertrouwden in deze perioden echter niet. Voor de bevolking als geheel geldt dat er vaker dan voorheen voor ongehuwd samenleven, een latrelatie of een leven alleen wordt ‘gekozen’. Lattens prognose is dat het aantal huwelijken of samenwoningsrelaties die worden verbroken tot 2050 nog aanzienlijk zal toenemen. Steeds meer mensen zullen opnieuw beginnen, als single of in een volgende relatie.
Een andere factor die het levenslange huwelijk onder druk zet, is de secularisatie. Veel traditionele godsdiensten zien het huwelijk als iets wat God heeft bekrachtigd en wat de mens daarom niet verbreken mag. Inmiddels is er meer ruimte gekomen voor het gevoel dat de mens recht heeft op zelfbeschikking, ook na het sluiten van een huwelijk. De secularisatie heeft er bovendien toe bijgedragen dat het wettelijk huwelijk makkelijker ontbonden kan worden en er in hoog tempo alternatieve samenlevingsvormen zijn ontstaan die nog makkelijker te ontbinden zijn. En wat makkelijk ontbonden kan worden, wordt ook makkelijker ontbonden. Jan Latten: ‘Informele relaties kunnen immers ook informeel eindigen.’ De introductie van moderne anticonceptiemiddelen heeft er ondertussen toe geleid dat stellen aanmerkelijk later kinderen krijgen. Dat maakt het na een paar jaar uit elkaar gaan en opnieuw beginnen nog iets makkelijker dan het al was.
(…)

Extreme gevallen van opnieuw beginnen
Wat kunt u in het boek Opnieuw Beginnen verwachten? Nadat we in hoofdstuk 2 een aantal extreme gevallen hebben beschreven van mensen die radicaal een nieuw leven zijn begonnen, gaan we in hoofdstuk 3 in op enkele voorbeelden uit de literatuur waarin opnieuw beginnen op de voorgrond staat. Ze illustreren hoe lastig het is om opnieuw te beginnen, hoe groot het verlangen ernaar ook is. In hoofdstuk 4 proberen we uit te vinden hoe het idee van opnieuw beginnen samenhangt met opvattingen over de tijd. Hoofdstuk 5 gaat in op de perspectiefwisseling die zich in het opnieuw beginnen voltrekt en die ons in staat stelt om

Vladimir Nabokov in Montreux

Door Reinjan Mulder

Beeld van Nabokov voor het Palace Hotel

De Zwitserse stad Montreux heeft veel beroemde inwoners gehad, en van sommigen van hen (Charlie Chaplin, Freddy Mercury) zijn inmiddels fraaie standbeelden geplaatst, maar het mooiste van die beelden is wel het beeld dat in het plantsoentje vlak voor het enorme Montreux Palace Hotel is geplaatst van Vladimir Nabokov. De in 1977 overleden Russisch-Amerikaanse schrijver woonde de laatste zestien jaar van zijn leven permanent in het hotel, waar hij een suite van maar liefst zes kamers had betrokken. Sinds zijn boek

Nabokov in het Montreux Palace Hotel

Nabokov in het Montreux Palace Hotel

Lolita een wereldwijd succes was geworden en het ook nog eens op basis van een eigen script van de schrijver was verfilmd, kon het geld bij hem – letterlijk – niet op. Nabokov had met een Russische revolutie, een grote depressie en twee wereldoorlogen achter zich genoeg meegemaakt om het vervolg van de geschiedenis te wantrouwen – voor je het wist was je vermogen weer niets waard – en besloot zijn immense inkomsten er maar meteen zo veilig mogelijk en zo aangenaam mogelijk doorheen te jagen. En waar kan dat beter dan in Montreux. Aan de ene kant het meer, aan de andere kant de bergen en daartussen een kilometers lang doorlopende, aangename bloementuin.

Boven Montreux

Boven Montreux

Er bestaan een paar prachtige foto’s van de schriiver in Montreux, zittend op een van de balkons van zijn suite, uitkijkend over het meer van Geneve, staande in de immense hotellobby, met het Duitse weekblad Die Zeit bij de nog steeds uitstekend voorziene krantenwinkel meteen naast het station, en natuurlijk met zijn korte broek en vlindernet op een van de vele alpenweitjes boven Montreux.
Uit de biografieën van Nabokov weten we dat zijn vrouw in die laatste jaren inmiddels een dagtaak had gekregen aan het beantwoorden van post en het onderhouden van contacten met tientallen uitgevers over de hele wereld. Ook daar zijn foto’s van. Ondertussen schreef Nabokov steeds dikkere (meer…)

De vakantiereis van de salonbakdekkruiser Nymphaea

Door Reinjan Mulder

Dick Pels stuurt zijn kruiser door de Nieuwe Herengracht. Voor op het dek zijn vrouw Baukje Prins.

Dick Pels stuurt zijn kruiser door de Nieuwe Herengracht. Voor op het dek zijn vrouw Baukje Prins.

AMSTERDAM, 29 juli – De 30 meter lange historische salonbakdekkruiser Nymphaea van de Amsterdamse socioloog Dick Pels is gisteren zijn jaarlijkse zomervakantiereis begonnen met een tocht vol hindernissen door de Amsterdamse sluizen in de richting van Ouderkerk. 49 weken per jaar doet de luxueuze kruiser dienst als woonboot in de Amsterdamse Zoutkeetsgracht, maar drie weken lang gaat hij op expeditie het land in. Dit keer werd gekozen voor een reis door de groene binnenlanden, te beginnen met een vaart over de rivier de Amstel.

De Nymphaea meert aan bij de Hortus

De Nymphaea meert aan bij de Hortus

Maar bij een tocht door de Amsterdamse binnenstad met een schip als de Nymphaea is er altijd één grote complicatie. Het in 1917 gebouwde motorjacht, voorheen eigendom van de Rotterdamse reder A.J.M. Goudriaan, kan vanwege zijn grote hoogte alleen maar onder de Torontobrug door, aan het eind van de Stadhouderskade. Alle andere bruggen in de stad moeten moeten stuk voor stuk voor het jacht worden opengedraaid.
Ik kan u verzekeren dat dit opendraaien van bruggen voor een overtuigde fietser een mooie ervaring is. Elke week moet je wel ergens in de stad voor een opengedraaide brug wachten, en nu opeens komt heel het raderwerk tot stilstand, alleen maar omdat toevalllig de boot waar jij met je fietsje op staat, er stilletjes in de verte aan komt varen.

Ook de Magere Brug moet er aan geloven

Ook de Magere Brug moet er aan geloven

Bij de ophaalbrug in de Weesperstraat leidde ook deze wetmatigheid gisteren echter onverwacht nog tot grote problemen. Wegens grootschalige werkzaamheden aan de weg stond er plotseling een grote gele kraan van de firma Saan bij de brug  (meer…)