Objectief Neerijnen: Reinjan Mulder’s ‘Objectief Nederland’ revisited

Door Reinjan Mulder

Nederland in 1974: Hoe het was.

Reinjan Mulder, Objectief beeld van Nederland (1974). Collectie Rijksmuseum Amsterdam

Deze maand veertig jaar geleden trok ik maandenlang door Nederland in een poging om, zoals ik dat noemde, een ‘objectief’ beeld van ons land te construeren. Ik had daartoe een gecontroleerde steekproef getrokken uit alle middelpunten van de stafkaarten van de topografische dienst die er waren en in het voorjaar van 1974 zocht ik veel van die punten op, om na enig peil- en rekenwerk vast te leggen hoe het er daar uitzag. Ik maakte van die plekken honderden foto’s en kleurendia’s die tezamen met de nodige documentatie, het kaartmateriaal en de berekeningen, uiteindelijk een flinke verhuisdoos vulden.
Inmiddels is die verhuisdoos met het curieuze experiment uit 1974 in het Rijksmuseum in Amsterdam beland, dat alles wat erin zit heeft geïnventariseerd en gedigitaliseerd, om er later een wand van de afdeling Twintigste Eeuw mee wil vullen.
Dat riep echter meteen de vraag op wat zo’n project ‘Objectief beeld van Nederland‘ anno 2014, zou opleveren.
Is Nederland erg veranderd? En: werkt die methode nog.
Op die vragen komt binnenkort antwoord. Van de Stichting Het Geldersch Landschap & Kasteelen (GLK) kreeg ik (meer…)

Nieuwe aandacht voor Bruno Schulz en Geerten Meijsing – De ‘Leespaarden’ van de maand februari

Door onze mediaredactie
SchulzNu de herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog op gang beginnen te komen, merkt ook Das Zahngold een toenemende interesse in stukken over de ‘Grote Oorlog’, met als uitschieter het vorig jaar geplaatste  artikel over J.L. Carr’s prachtige roman A month in the country, waarvan in april bij Nieuw Amsterdam Uitgevers een nieuwe editie verschijnt.
Toppers waren in februari echter weer enkele recensies van nog altijd veel gelezen Nederlandse boeken, met als nieuwe titels dit keer Jan Wolkers’ Brandende Liefde en, de grote verrassing van afgelopen maand, De Grachtengordel van Geerten Meijsing. De recensie van dit laatste boek (448 keer opgevraagd in 28 dagen) zorgde ervoor dat er nu maar liefst twee stukken over de familie Meijsing op de Leespaarden-toptien staan: naast de recensie van De Grachtengordel ook die van de roman Robinson, van Geertens zusje Doeschka Meijsing.
Nieuw in de toptien zijn verder het vorig jaar opgenomen historische interview met Rutger Kopland uit 1976 en een gesprek met de Beckett-biografe Deirdre Bair, plus, heel verassend, het uitgebreide profiel van de in de Tweede Wereldoorlog vermoorde Pools-joodse schrijver-schilder Bruno Schulz (1892-1942). Dit profiel werd de afgelopen maanden al steeds vaker opgevraagd, maar werd nu het langst (gemiddeld 13:11 minuten) – en naar we mogen aannemen ook het grondigst – van alle 332 stukken op Das Zahngold bestudeerd, zodat het meteen de eerste plaats op de Leespaarden-toptien bereikte.
1. (-) Zwarte donderdag – de zelfverloochening van Bruno Schulz
2. (-) Recensie van De grachtengordel van Geerten Meijsing
3. (5) Wat een tuttigheid! Het lelietheater van Lulu (meer…)

Bij de dood van Leo Vroman (1915-2014): Wat hij missen kon – minstens 800 woorden tegen het plagen

Wat we missen kunnen - voor Leo Vroman

Wat we missen kunnen – voor Leo Vroman

Op mijn bureau ligt een enveloppe met doorgekrast de naam van Leo Vroman erop. Al drie jaar lang. In die enveloppe zit een boekje dat voor Leo Vroman bestemd was.
Vroman had ons op ons verzoek een bijdrage van 800 woorden geleverd voor het eerste boek van onze uitgeverij Babel & Voss,
Wat we missen kunnen, en we wilden hem dat boek, toen het eenmaal uit was, graag toesturen. Maar waar woonde hij? Zijn stuk – tegen het plagen – was binnengekomen met de mail, en via de mail geredigeerd, en daarna hadden we Leo nog via de mail bedankt, maar we waren vergaten zijn adres te vragen. Of vroegen we het wel, maar er kwam nooit antwoord?
In ieder geval bleef de enveloppe zonder adres op tafel liggen. En verhuisde hij al die jaren braaf met (meer…)

De zwarte Britse schrijver Caryl Phillips over slavernij: ‘Teruggaan naar je wortels heeft niets romantisch’

Door Reinjan Mulder

Ill. Emo Verkerk

Ill. Emo Verkerk

Door de succesvolle verfilming van het boek 12 years a slave door Steve McQueen dreigt het schuldcomplex van de Europese blanke lezer weer een stevige impuls te krijgen. Toch was het de zwarte Brits-Westindische schrijver Caryl Phillips (1958), wiens voorvader als slaaf uit Afrika werd gehaald, die mij er ooit op gewezen heeft dat er voor al het leed dat de slavernij onmiskenbaar met zich mee heeft gebracht nog niet zo makkelijk schuldigen zijn aan te wijzen.
Zelf verklaarde Phillips zijn voor een zwarte opvallend milde houding uit de Europese opvoeding die hij had gehad, in Engeland, waarheen zijn ouders uit de Caraïben verhuisden. Maar ook uit zijn zeldzaam grote kennis van de Europese geschiedenis moet daaraan hebben bijgedragen.
De verwijtende toon van veel zwarte Amerikaanse literatuur over de slavernij kon hem soms dan ook mateloos ergeren. In zijn eigen romans, zei hij, onderzocht hij liever zijn eigen verwarring over zijn afkomst.
‘Ik wil in mijn romans gebeurtenissen beschrijven die tot onze gemeenschappelijke erfenis behoren,’ zei Caryl Phillips me in 1991, toen ik hem in zijn huis in in Londen opzocht. ‘In de geschiedenisboeken gaat het meestal over mensen die succes hebben gehad, de mensen met de luidste stemmen. Maar ik wil dat er ook wordt geluisterd naar mensen zoals ik, die over de andere kant van de medaille schrijven.’
Voor sommige van zijn boeken deed hij eerst uitvoerig archiefonderzoek. ‘Als ik iets in de archieven ontdek, kan ik daar een academisch artikel over schrijven dat alleen in sommige universiteitsbibliotheken te vinden is, maar ik schrijf liever een roman. Daarin laat ik de feiten zien, maar ik maak er ook een verhaal omheen, met interessante personages die de lezer nog iets leren. Op die manier zal hij, hoop ik, nooit meer hetzelfde over de geschiedenis denken.’
Caryl Phillips was in 1991 een van de opvallendste namen op het lijstje met beste jonge schrijvers dat het tijdschrift Granta had gepubliceerd. Na V.S. Naipaul was hij de eerste (meer…)

Veel aandacht voor Betuwse geschiedenis en familieverhalen – de Leespaarden van de maand januari

Door onze media-redactie

Piet Mulder, gezicht op het Betuwse Tricht, 1986.

Piet Mulder, wintergezicht op Tricht, pen en aquarel, 1986. Collectie Gemeente Geldermalen

In ons maandelijks overzicht van goed en lang gelezen stukken – de ‘Leespaarden’ – staan dit keer vier stukken over de familie van hoofdredacteur Reinjan Mulder: op 3, 7, 9 en 10. Oorzaak daarvan is de recente ophef over de nazi-sympathieën van de Betuwse schilder Jan – Kultuurkamer – van Anrooy, een bete noire in huize Mulder, de op 18 januari geopende tentoonstelling van Piet Mulder in Neerijnen alsmede de 100ste geboortedag van de schrijfster Etty Hillesum, wier broer Mischa zijdelings aan de familie was gelieerd.
Nieuw is dit keer verder dat zich nu ook uit Engeland dank zij enkele links en likes veel nieuwe – en grondige – veel lezers voor Das Zahngold aanmelden. Zij zorgden er voor dat The late Piet Mulder’s marine paintings, het allereerste Engelstalige artikel in Das Zahngold ooit, de afgelopen maand het meest (1.129 keer) en ook nog eens behoorlijk lang (gemiddeld 5 minuten) gelezen werd.
Daarnaast werd – dank zij (meer…)

Nazi-kunst in het Gemeentehuis? Jan van Anrooy (1907-1988) en de NSB

Mijn ouderlijk huis in Geldermalsen, kort nadat het buurhuis door de Duitsers is opgeblazen uit wraak voor de spoorwegstaking (foto Carl Hulscher, 1945, Verzetsmuseum Amsterdam)

Door Reinjan Mulder
UPDATE  juni 2021 – Dit wordt een moeilijk verhaal, maar het moet een keer verteld worden. Sommige mensen zijn voor het leven gevormd door hun katholieke jeugd, andere zijn zo gereformeerd opgevoed dat ze die achtergrond nooit meer kwijt raken, en zo ben ik opgegroeid met verhalen over ‘het verzet’. Mijn vader stamt uit een familie van overtuigde sociaal-democraten die in de oorlog niet voorop liep bij het plegen van heldendaden, maar de vader van mijn moeder, mijn opa Carl Hulscher (1900-1991), was tijdens de Bezetting actief in de (illegale) CPN. Mijn moeder heeft dat altijd ontkend, maar zelf had hij het tot aan zijn dood over ‘de illegaliteit’, en dan ging het niet om de christelijke of koningsgezinde varianten daarvan, de Trouw-groep of Je Maintiendrai, maar om de communistische tak.
Mijn opa kende veel te veel mensen uit hun organisatie om daarin een buitenstaander te zijn geweest. Daan Goulooze, de centrale figuur binnen het Nederlandse Comintern-netwerk, was tot zijn dood met hem bevriend, vlak voor hij stierf, heb ik ‘Daan’ nog een keer in Geldermalsen ontmoet en zijn we met hem in Mariënwaerdt gaan wandelen. De gefusilleerde communistenleider Jan Postma had mijn opa goed gekend, iIn de jaren dertig waren mijn grootouders al bevriend met Jan en Annie Romein, en nooit ben ik vergeten hoe mijn vader op het eind van zijn leven vertelde hoe hij in 1944 bij zijn schoonvader thuis werd voorgesteld aan de communistische voorman A.J. Koejemans, die bezig was het bovengronds gaan van het communistische dagblad De Waarheid na de oorlog voor te bereiden. Mijn vader werd toen gevraagd om medewerker van de krant te worden. Zoiets was niet zonder risico, in 1944, en dit zou vast nooit zo informeel zijn gegaan als mijn opa zomaar een kennis van Koejemans was geweest.

Voorjaar 1945, het verzet plakt in de Lekstraat bulletins van De Waarheid aan. Foto van mijn opa Carl Hulscher uit ‘De tweede wereldoorlog in honderd foto’s’, Zwolle, 2020.

Voor die grootouders van mijn moederskant is de oorlog ook nooit voorbijgegaan. Mijn oma, Suus Hulscher-Canté, heeft tot aan haar pensioen in 1960 bij de Stichting ’40-’45 gewerkt,  waar ze met al haar inzet wezen en weduwen van gefusilleerde verzetsstrijders bijstond. Een avondje televisie kijken bij mijn oma en opa stond in de jaren zestig en zeventig dan ook garant voor boosheid en opwinding over de ‘schoften’ van toen, die weer over het scherm paradeerden ‘alsof er niets was gebeurd’.
Maar pas bij mijn opa’s crematie, op Westgaarde in 1991, werden mijn vermoedens bevestigd. Dunya Breur, dochter van de gefusilleerde Spanjestrijder en verzetsman Krijn Breur, kwam toen onaangekondigd naar voren om mijn opa Carl vanwege zijn lidmaatschap van de illegale CPN als ‘moedig’ mens te prijzen.
Er viel toen een stilte, herinner ik me. Wie was deze vrouw? Later maakten we kennis. Dit was dus Dunya, de dochter van Krijn en Aadje Breur, over wie ik al zo vaak had gehoord.

Door deze achtergrond en alle emoties die daarbij naar boven konden komen, ben ik van de weeromstuit altijd een beetje allergisch geweest voor een term als ‘moed’, en zeker voor het begrippenpaar ‘goed’ en ‘fout’. Ik heb de oorlog niet meegemaakt, en die van mijn ouders en grootouders hoef ik niet nog eens over te doen.
Maar soms is dat niet zo makkelijk. Op 28 augustus 2013 was ik met mijn zusje Els op bezoek in het Gemeentehuis in onze geboorteplaats Geldermalsen. Mijn moeder was  overleden en wij stonden  (meer…)

Aan de vooravond van de Grote Oorlog 1914-1918: Patroonbanden vullen – Nederland mobiliseert

In 2014 wordt op grote schaal herdacht dat een eeuw geleden de ‘Grote Oorlog’ begon. Nederland werd in deze eerste oorlog op miljoenenschaal ontzien en profiteerde soms zelfs van de neutraliteit, maar tienduizenden Nederlanders werden wel terdege op de strijd voorbereid. In de nalatenschap van mijn moeder vond ik een manuscript van mijn grootvader, Antoni Mulder (1890-1963), waarin hij beschrijft hoe hij in 1914 als jong sergeant het uitbreken van de oorlog beleefde. Hieronder een fragment. R.M.
Door Antoni Mulder

Duitse militairen op het marktplein van het bezette Vouziers, WO I

Richard Birnstengel, Duitse militairen op het marktplein van het bezette Vouziers, Litho 1917

Boven de internationale hemel pakten zich in de zomer van 1914 zware wolken samen. Er was een grote spanning ontstaan, die tot ontlading kwam na de moord op de kroonprins van Oostenrijk in Sarajevo, eind juni. Aan alle kanten begonnen de oorlogsfakkels te branden en op 2 augustus zou de Eerste Wereldoorlog een feit zijn, doordat alle Centralen (Oostenrijk en Duitsland) de Geallieerden (Frankrijk, Engeland, België enz.) de oorlog hadden verklaard.
Vijf dagen eerder, op 28 juli, na de eerste oorlogsverklaring, waren bij ons in Nijmegen al de eerste troepen in volle wapenrusting uit de kazerne vertrokken. Het was tegen de avond en wij waren allen in de kazerne geconsigneerd toen er plotseling bevelen over het kazerne-terrein klonken. Onze geweren werden daarop met scherp geladen, de bajonetten gingen op het geweer en door de mooie zomeravond klonk het volkslied.
Het was voor mij een aangrijpend ogenblik. De eerste compagnieën vertrokken al uit de kazerne: zoals we later vernamen naar de Duitse grens. Niet veel later kwam ook ik bij mijn oorlogsbestemming aan, het mitrailleurpeleton.
De volgende dag rekwireerden we drie boerenkarren met vier paarden voor het vervoer van onze zware mitrailleurs, zodat we (meer…)

2013 zorgt voor nieuwe records: topjaar voor een jubilerend Das Zahngold – Terugkijken loont!

Door onze mediaredactie

1994 - Winterswijk viert 50 jaar Gerrit Komrij

1994 – Winterswijk viert 50 jaar Gerrit Komrij

UPDATE 1 jan. 2014 – Kijkt Das Zahngold na vijf jaar nog wel genoeg vooruit? Slechts 8 stukken uit 2013 bevinden zich onder de 25 best gelezen artikelen uit het afgelopen jaar, waaronder dan nog 3 necrologieën vol herinneringen aan ‘vroeguh’ en één in een nalatenschap gevonden kroniek over de oorlogsjaren van fotograaf Rein Mulder uit 1947 (!). Verder zijn er onder de 25 toppers 3 oude recensies uit NRC Handelsblad, van romans van Connie Palmen (nieuw), Lulu Wang (nieuw) en Leon de Winter (nieuw), en 5 (geactualiseerde) oude interviews, waarvan 3 met oudere dichters: Leonard Nolens, Theo Sontrop en Anna Enquist.
Toch waren het vooral deze populaire literaire bijdragen uit de jaren negentig die er voor zorgden dat het bezoek aan Das Zahngold in 2013 meer toenam dan ooit. Zo verdrievoudigde (meer…)

Doodsbang voor Duitsland

Door Reinjan Mulder

Duitse bodem

Duitse bodem

Toen ik een half eeuw geleden voor het eerst voet op Duitse bodem zette, was Duitsland bij ons thuis het land van het kwaad. En niet alleen Duitsland, alles waar het woord Duits in voorkwam, was besmet.
Ook ‘het’ Duits, de taal, was een taal geworden waarvoor je je schamen moest. Vlak voor haar dood in 2013 bleek mijn moeder opeens de hele Erlkönig uit haar hoofd te kunnen meezingen, maar dat was meteen ook de eerste keer dat ik besefte dat ze ooit Duits moest hebben geleerd. Ik kan me niet herinneren mijn ouders daarvoor Duits te hebben horen spreken.
Ook mijn vader moet het hebben gekund. Zijn jongere broer, die dezelfde vooropleiding had als hij, mocht in mei 1945 als tolk Duits-Engels met het Engelse leger mee naar Duitsland en zoiets zouden ze niet hebben gedaan als hij niets van de taal begreep. Maar mijn vader sprak het nooit.
De eerste Duitse woorden die ik me kan herinneren, nog van voordat ik de taal op school zou krijgen, waren ook niet toevallig Ausweis en Befehl, dat laatste vaak in de tautologische combinatie Befehl ist Befehl. Het Duits was de taal van bezetters.
Nog steeds kan ik me het woord Ausweis alleen maar op barse toon uitgesproken voorstellen. Met een uitroepteken erachter.
En toen we het vak eenmaal (meer…)

Beste Chris, gisteren heb ik je boek over ons oude Gymnasium in Tiel uitgelezen… – mail aan Chris van Esterik

Door Reinjan Mulder

Te koop: de vroegere rectorskamer aan het Tielse Kalverbos

Te koop: de vroegere rectorskamer aan het Tielse Kalverbos

Begin oktober werd in Tiel gevierd dat daar 925 jaar geleden voor het eerst sprake was van een Latijnse school. Niet dat ze daar nu nog trots op zijn. Bij een vorig jubileum van deze ‘oudste school van Nederland’, in 1962, vonden er nog spectaculaire optochten van reünisten door de stad plaats, was er een groot spetterend bal, en werd het illustere gezelschap toegesproken door de burgemeester. Dat kon er nu allemaal niet meer vanaf. De toespraak werd verzorgd door de ‘locatiedirecteur’ van de scholengemeenschap die veertig jaar geleden uit het Stedelijk Gymnasium is voortgekomen, zodat het leek alsof de stad – en misschien ook wel de nieuwe school – zich inmiddels een beetje schaamt voor dit bijzondere onderdeel van het rijke Tielse verleden.
Met het gevolg dat we nu een paar uur lang met meer dan honderd oud-leerlingen een beetje verveeld in de aula van de (meer…)