Herman Koch’s vergeten roman over Arnhem na de oorlog

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Herman Koch, Eindelijk oorlog. Uitg. Meulenhoff, 190 blz. 1996. 

Uit Eindelijk oorlog: ‘Een provinciestad is in wezen niet meer dan een uit zijn krachten gegroeid en met tegenzin tot stad opgerekt dorp. Er zijn restaurants en caféterrassen, er is een schouwburg, een kunstacademie en een theaterschool, door de straten rijden bussen en taxi’s en in de bioscopen draaien de laatste films, maar door de scheuren van het asfalt stijgt nog steeds de stank van het boerenerf omhoog. Op warme dagen ruik je het het best: een mengeling van varkensmest, doodkokende aardappelen en sufgesudderd dradenvlees, van bekrompen meningen en kortzichtige redeneringen, van jarenlang onder de composthoop smeulend en plotseling als vanuit het niets opflakkerend geweld.’

In 1953 is de oorlog acht jaar afgelopen. Maar voor de hoofdpersoon van Herman Kochs roman Eindelijk oorlog begint de ellende dan pas goed. Dat jaar wordt hij in Arnhem geboren als enig kind van een functionaris bij de Provinciale Gelderse Elektriciteitsmaatschappij en zijn eerste waarnemingen daar zullen (meer…)

Eerste deel van J.J. Voskuil’s Het Bureau: zakken zijn het, allemaal zakken

Door Reinjan Mulder
Recensie van J.J. Voskuil: Het Bureau I, Meneer Beerta. Uitg. G.A. van Oorschot, 773 blz. Prijs ƒ 69,- en ƒ 99,- (geb.).
In Meneer Beerta, het eerste deel van de in totaal 5500 bladzijden dikke roman Het Bureau van J.J. Voskuil, worden alleen maar onsympathieke mensen beschreven. Om in de terminologie van de schrijver te blijven: het zijn zakken. Ze hebben weinig te zeggen, en ze zijn er vooral op gericht zich op een bescheiden niveau staande te houden. Als ze al aanstoot geven dan is het door wat ze niet doen, nooit door wat ze doen.
De hoofdpersoon is wat dat betreft niet veel beter. Hij is wetenschappelijk ambtenaar op een gerenommeerd wetenschappelijk instituut, maar net als de meeste van zijn collega’s heeft hij niet de minste belangstelling voor zijn vak. Hij doet het werk omdat hij een baantje moet hebben. Of eigenlijk: omdat hij het zinloos vindt. Hij schept, zegt hij, in die zinloosheid behagen. De mogelijkheid om een proefschrift te schrijven en zo directeur te worden laat hij hooghartig aan zich voorbij gaan. Als hij iets te zeggen heeft, vindt hij, kan hij het ook zo wel publiceren, en bovendien heeft hij niets te zeggen. Al zijn niet geringe intelligentie en energie gaan op aan

(meer…)

Eindelijk weer een geslaagd boekenweekgeschenk: de novelle ‘Palmwijn’ van Adriaan van Dis

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Adriaan van Dis, Palmwijn. Uitg. CPNB. 1996,

Palmwijn is een alcoholhoudende drank uit Afrika, vervaardigd uit de bast van palmbomen. De flesjes met de drank die in 1996 op het Boekenbal werden verkocht, zijn de bezoekers toen, geloof ik, goed bekomen, maar als we het boekenweekgeschenk van dat jaar mogen geloven, is het drinken ervan niet geheel zonder risico’s. Afrikaanse moslims mijden het drankje omdat de alcohol het contact met hun god bemoeilijkt. Andere Afrikanen vrezen de halucinogene bijwerkingen van het drankje. En de snel opkomende milieubeweging in Afrika wijst erop dat de ongelimiteerde winning van het palmsap het einde van de palmwijnpalm wordt. Palmwijndrinkers, dat lustige volkje, zouden zelfs een acute bedreiging voor het Afrikaanse milieu vormen.
In het boekenweekgeschenk van 1996, de novelle Palmwijn van Adriaan van Dis, wordt desondanks nog

(meer…)

Gerard Reve’s ‘Het Boek Van Violet en Dood’ is niet het lang verwachte ‘Het Boek van het Violet en De Dood’

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Gerard Reve, Het boek Van Violet En Dood.
Het Boek Van Violet En Dood, het nieuwe boek van Gerard Reve dat deze week verschijnt, is niet het lang verwachte ‘Boek Van Het Violet En De Dood’. Na een paar bladzijden hoeft niemand daar nog op te hopen. Het mythische boek dat Gerard Reve nu al meer dan dertig jaar aankondigt en dat alle andere boeken (behalve de Bijbel) ‘overbodig’ zou moeten maken, moet nog altijd geschreven worden – en zal dus wel nooit meer worden geschreven.
Toch is er genoeg reden tot tevredenheid. Het Boek Van Violet En Dood, zoals dat nu is uitgekomen, is niets meer, maar ook niets minder dan een nieuwe aflevering in de reeks semi-klassieke, semi-autobiografische romans die Reve sinds het midden van de jaren zeventig heeft geschreven. En in die reeks, die begon met Een Circusjongen (1975) en tot nu toe doorliep tot Bezorgde Ouders (1988), is het zeker niet de slechtste aflevering. Wie nog op een geheel nieuwe fase in Reve’s nu vijftigjarige schrijverschap zit te wachten, zal wel weer teleurgesteld zijn. Maar Het Boek is wel één van Reves (meer…)

Mollengif in de Bloody Mary – Recensie van Hermine de Graaf’s roman ‘De weg naar het pompstation’

Door Reinjan Mulder
De nieuwe roman van Hermine de Graaf, De weg naar het pompstation, doet op het eerste gezicht denken aan de reeks vroege ‘meisjesverhalen’ waaraan de schrijfster nog steeds haar grootste bekendheid dankt. Het is een roman over een familievete op het langzaam verzakkende deksel van de Groninger aardgasbel. Een koppig meisje dat zich niet in een vast patroon wil voegen, wordt over een langere periode gevolgd tot ze op middelbare leeftijd tot inkeer en tot rust komt. Dat levert weer een aantal mooie observaties op, dromerige herinneringen aan een jeugd afgewisseld met opstandig commentaar. Over een jonger zusje bijvoorbeeld, van wie wordt gezegd: ‘Corinne was de knapste (meer…)

Renate Rubinstein: standvastig maar wendbaar

Door Reinjan Miulder
Recensie van: Renate Rubinstein: Mijn beter ik. Verspreide stukken 1952-1990. Uitg. Meulenhoff. 813 blz. 

Hoe zou Renate Rubinstein nu over Harry Mulisch hebben geschreven? Die vraag dringt zich op bij het lezen van de royale, achthonderd bladzijden dikke verzameling van tijdens haar leven nooit gebundelde stukken Mijn beter ik. Harry Mulisch is, naast Gerard Reve, Adolf Hitler, Eichmann, Simon Carmiggelt en F. Weinreb, een van de meest voorkomende namen in het register, maar wat waardering betreft staat hij zeker niet aan de top. ‘Eén kwart waarheid en driekwart apekool’ noemt Rubinstein drie jaar voor haar dood wat Harry Mulisch over Cuba schreef. En in een ouder stukje beschrijft ze sarcastisch hoe Harry Mulisch in 1969 tijdens een gezellig avondje op De Kring samen met Peter Schat en Hein Donner het uitmoorden van Chinezen vergoelijkt.Maar wat zou ze nu schrijven? Zou ze hem bij het verschijnen van De ontdekking van de hemel nog eens hebben ingepeperd dat hij niet kritisch genoeg tegenover de dictatuur op Cuba stond, waarmee ze zich aan de zijde van haar aartsrivaal Hugo Brandt Corstius zou scharen?

En hoe zou ze hebben geschreven over de koninklijke ontvangst van de (meer…)

U houdt van mijn woorden, niet van mij – Kristien Hemmerechts over schrijverschap

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Kristien Hemmerechts, Kort kort lang. Uitg. Atlas, 1996, 191 blz. 
‘Het is met ‘lezer’ en ‘schrijver’ net als met ‘mannen’ en ‘vrouwen’, of ’tafels’ en ‘stoelen’. Iets is ofwel een tafel, ofwel een stoel.’ In het openingsverhaal van Kristien Hemmerechts’ bundel Kort kort lang probeert een schrijver tijdens een voordrachtavondje met een paar simpele definities duidelijkheid te scheppen in de literatuur. Een lezer heeft hem verteld over boeken waar je als lezer zelf wat bij mag schrijven, maar daar moet deze schrijver niets van hebben. Lezers, zo vindt hij, zijn er om te lezen, en het schrijven van boeken is de taak van schrijvers. Hij vindt ook dat schrijvers eigenlijk nooit sprekers moeten zijn, omdat de lezers niets met de persoon achter de schrijver te maken hebben. Het werk moet het doen. ‘Schrijvers zijn geen interessante of aangename mensen,’ houdt hij zijn toehoorders voor. ‘U vergist zich. U houdt van mijn woorden. Of van mijn personages, niet van mij.’
Dat de wereld waarin de schrijver noodgedwongen verkeert, in werkelijkheid minder eenvoudig in elkaar zit dan deze schrijver denkt, hoeft ons natuurlijk niet te verbazen. Dat blijkt ook uit het verhaal waarin hij figureert. Al meteen in de allereerste zin raakt hij een beetje in de war wanneer hij wil aangeven dat er een groot verschil bestaat tussen autobiografische boeken en de rest. En dan is het hek van de dam. De schrijver blijkt een opzichtige mystificatie omtrent zijn geslacht in het leven geroepen te hebben, hij draagt een valse baard en een bolhoed, in de hoop zo de aandacht af te leiden van zijn ware emoties en achtergronden. Tijdens zijn lezing speelt hij een vreemd spel met het heden en de toekomst, zoals die er na zijn dood uit zou kunnen uitzien. En zijn achtergronden van de schrijver, zo mogen we het slot van het verhaal lezen, laten zich ook niet zo makkelijk wegstoppen. Zonder dat hij het wil komt zijn persoonlijke leven op een gegeven moment in een bijzondere gedaante toch het verhaal binnen sluipen. En hoewel de schrijver weet dat het de ondergang van zijn schrijverschap kan zijn, laat hij dit element uit zijn privébestaan oogluikend in zijn schrijverschap toe. ‘Je bent zo mooi’, zegt hij tegen het autobiografische dat hem belaagt, ‘zo ongelooflijk mooi.’
Het is al met al een bizar, naar het groteske neigend verhaal, dit openingsverhaal, en het wijkt ook nogal af van de veel realistischer geschreven rest van de bundel. Maar de strekking laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Wat Kristien Hemmerechts hier kennelijk heeft willen aangeven is dat een schrijver wel kan proberen zijn persoonlijke achtergrond te verhullen, maar dat dit hem nooit zal lukken. Zijn ware aard laat zich niet achter een valse baard en bolhoed wegstoppen, net zo min als zijn persoonlijke omgeving, die onvermijdelijk het materiaal voor zijn verhalen levert. Schrijvers doen weliswaar vaak of hun persoon en hun ervaring er voor de waardering van hun werk weinig toe doet, maar wie of wat ze zijn kunnen ze niet ontkennen, hoe verlammend het ook kan zijn wanneer de lezers te veel over hen te weten komen.

De elf verhalen die na dit programmatische openingsverhaal volgen, laten vervolgens de praktijk van het schrijverschap zien. Hemmerechts heeft op dat moment haar terrein afgebakend en stort zich vol overgave op het spel. De elf wat meer conventionele verhalen zijn in meerderheid ijzersterke portretten die misschien wel tot het beste behoren wat de schrijfster tot nu toe heeft geschreven: weerbaar, venijnig, scherp, en buitengewoon geraffineerd opgebouwd, met een opvallend gevoel voor drama en dialoog.
Zoals ze eens in een interview zei houdt Hemmerechts van een weinig omslachtige, rechtstreekse verteltrant. Anders dan veel andere vrouwelijke schrijvers verliest ze zich niet graag in bespiegelingen over het gedrag van haar personages, en ze brengt ook niet al te vaak hun emoties onder woorden. Zo koel mogelijk beschrijft ze wat haar personages doen en zeggen, waaruit dan maar duidelijk moet worden waarom zij zich zo door hun lusten laten voortdrijven.
De verhoudingen die de personages daarbij plegen aan te gaan zijn, ondanks de schijn van het tegendeel, meestal allesbehalve vrijblijvend. Er is veel passie in het spel en vaak is er behalve een seksuele band ook nog een andere band. Twee voormalige geliefden worden bijvoorbeeld jaren later met elkaar geconfronteerd wanneer de een, als chef van een afdeling, de ander wegens een reorganisatie haar ontslag moet aanzeggen. Of een man is in gesprek met drie vrouwen, van wie er twee ex-geliefden blijken te zijn en de derde zijn huidige vrouw. Maar net als met het onderscheid tussen autobiografie en fictie, is ook hier het onderscheid tussen vrijwilligheid en dwang, tussen machtigen en machtelozen, niet eenduidig. Zo bevindt de man met de drie vrouwen zich, naar plotseling duidelijk wordt, gedeeltelijk in de macht van zijn laatste vrouw. Hij zit in een rolstoel en is in alles van haar afhankelijk.
Zoals we na het openingsverhaal mochten verwachten, komen in een aantal verhalen ook autobiografische elementen voor. In het weemoedige ‘Patatten ophalen’ komt een dochter aan het woord die gedetailleerd herinneringen ophaalt aan haar ouderlijk huis, en de rol van haar moeder daarin. In ‘Fases’ voeren berichten over een ontvoeringszaak de ik-persoon terug naar het verlies van haar twee zoons jaren eerder. En in het laatste verhaal, ‘Een huwelijk’, laat Hemmerechts een vrouw terugkijken op haar mislukte huwelijk met een Engelsman, waarbij ze twee van haar drie kinderen verloor. Uit interviews weten we dat deze elementen direct ontleend zijn aan het persoonlijk leven van de schrijfster. Ze vormen het autobiografische dat in het openingsverhaal om toelating smeekte.
De wending die Hemmerechts’ schrijverschap hiermee neemt is niet meteen een wending ten goede. De drie meer autobiografische verhalen zijn zeker niet de sterkste van de bundel. Niet alleen omdat de toon ervan milder en daardoor ook braver is dan in de rest, ook omdat ze iets langdradigs hebben. De laatste twee verhalen kunnen worden gelezen als een complement bij ‘Sprookje’, het slotverhaal uit Hemmerechts bundel Kerst en andere liefdesverhalen uit 1992. Maar waar dat eerste verhaal nog ging om het hevige schuldgevoel en de inzinking die is ontstaan nadat de twee jongste kinderen van de ik-persoon de wiegedood zijn gestorven, geven de twee nieuwe de trage verwerking van het verlies en de wat wijdere contouren van het huwelijk weer. Ze missen het extreme en bizarre van ‘Sprookje’, en bieden in de plaats daarvan te veel persoonlijke details.
Pas op de laatste bladzijden van het laatste verhaal komt nog even de vraag naar het autobiografische karakter van de literatuur terug die uit het openingsverhaal. De vrouw beschrijft dan hoe ze haar verslag van haar mislukte huwelijk aan haar ex-man laat lezen en hoe hij daarin enkele details corrigeert. Als ze tenslotte samen de tekst hebben aangepast, vraagt ze hem wat hij er eigenlijk van vindt. Hij antwoordt dat het ‘haar verhaal’ is.
Hoe autobiografisch het ook is, het blijft een verhaal, iets van de schrijver waarvoor een ander nooit verantwoordelijkheid zal willen dragen.
Gelukkig maar.

FRAGMENT UIT: KRISTIEN HEMMERECHTS, KORT KORT LANG

Wat ze denkt, windt haar op en misschien is het daarom dat ze het denkt. Heeft het niets te maken met hem of met de vrouwen met wie hij uit eten gaat, maar alles met haar. Geraakt niet hij maar zij opgewonden bij de gedachte aan wat gebeuren kan. Misschien weet hij zelfs wat ze denkt want meestal vraagt ze het hem. Of er iets is gebeurd. En wat voor borsten ze had. Ook dat vraagt ze hem. 
‘Alsof ik daarop let.’ 
‘Je ziet het toch.’ 
‘Als je erop let.’

De recensie van Kristien Hemmerechts’ Kort kort lang verscheen eerder in NRC Handelsblad van 12 januari 1996

Nanne Tepper over ‘De Eeuwige jachtvelden’: Moed en droefenis in brakwatertaal

Door Reinjan Mulder
De schrijver Nanne Tepper (1962) debuteerde in het najaar van 1995 met De eeuwige jachtvelden, een roman die de teloorgang van een Oostgronings gezin beschrijft. Tepper was leider van een veenkoloniale rock ‘n’ roll-band maar modelleerde zijn roman naar een symfonie van Mahler. ‘Die verrukkelijke strijd tussen het platte en het hemelse, dat heb ik in mijn boek ook geprobeerd,’ zei hij toen ik hem begin december 1995 opzocht.
Het verhaal van De eeuwige jachtvelden is als volgt. In de zomer van 1990 schrijft een man uit een Oostgroninger veendorp een brief aan zijn moeder. Hij voelt zich al geruime tijd aangetrokken tot zijn iets jongere zusje en hij is ten einde raad naar Parijs gevlucht om daar, in de voetsporen van de grote schrijvers, een boek te schrijven. In zijn brief biecht hij zijn moeder op hoe hevig hij eigenlijk naar het land van zijn jeugd verlangt. ‘…weet je wat ik doe sinds ik zetel in deze stad? Hou je vast. Ik mis mijn ouderlijk huis, mijn thuis, mijn land van herkomst, mijn familie.’
Voor kinderen die het ouderlijk huis hebben verlaten, zo laat de roman zien, is er nooit meer een weg terug. Vanaf het moment dat ze weg zijn, kunnen ze alleen nog maar logeren bij hun ouders. In een brief aan het zusje op wie de man verliefd is, brengt hij (meer…)

J. Bernlef’s ‘Cellojaren’: het gemis dat zich doet voelen wanneer het verleden voorgoed voorbij is

Door Reinjan Mulder
Recensie van: J. Bernlef, Cellojaren, Querido, 1995
SOMMIGE VERHALEN UIT Cellojaren, de nieuwe bundel van J. Bernlef, hebben een eenvoudig na te vertellen plot. Een van moord op zijn vriendin verdachte taxichauffeur laat in het ultrakorte ‘Een overlevende’ aan zijn advocaat weten dat hij niet alleen een leven beëindigd heeft, dat van zijn vriendin, maar ook een nieuw leven geschapen heeft: zijn eigen, dat verloren was gegaan toen hij merkte dat zijn vriendin heimelijk een ander had. De chauffeur heeft het bij dit soort zaken vaker voorkomende gevoel dat de moord niet door hem is gepleegd maar door iemand anders: ‘(-) op het moment van de moord was hij een dode, iemand die zich zelf tot leven wekt door een ander van het leven te beroven’.
Ook de intrige van het langere ‘De drie galerieën’ is vrij eenvoudig. Een net afgestudeerde schilder belandt in een circuit van malafide kunstgalerieën en merkt daar dat de aard van zijn werk er nauwelijks toe te doet. De galerieën zorgen er tegen betaling voor dat de schilder kan voldoen aan de eis dat hij drie keer heeft geëxposeerd, zodat hij voor subsidie in aanmerking komt. Het enige probleem is dat hij naar zijn eigen idee zijn vorm nog niet heeft gevonden.
Deze verhalen zijn niet de beste verhalen uit Cellojaren. Ze leunen op een simpel, weinig oorspronkelijk idee dat braaf en in vlakke bewoordingen is uitgewerkt. Je leest onopvallende beschrijvingen, een paar dialogen en wat bleek commentaar en daar blijft het bij. Wat een dramatisch personage had kunnen worden, een moordenaar, wordt ‘iemand die zichzelf tot leven wekt door een ander van het leven te beroven’. En waar in de bundel satire wordt bedreven, blijkt deze ronduit flauw. Een verhaal als ‘De drie galerieën’ met zijn kritiek op het subsidiestelsel mist elke felheid en brutaliteit, waarmee het genre genietbaar had kunnen worden.
Aangrijpender zijn de verhalen uit Cellojaren waarin Bernlef zich begeeft op het veel moeilijker onder woorden te brengen terrein van de menselijke gewaarwordingen. In deze verhalen, die gelukkig meer dan de helft van de bundel uitmaken, concentreert hij zich op de wisselwerking die kan ontstaan tussen mensen en hun omgeving, op de verhouding tussen voorwerpen en mensen, en op de wisselende manieren waarop dit soort veranderingen en verhoudingen worden waargenomen en herinnerd. Het korte verhaal ‘Scènes uit het leven van mrs. W.’ beschrijft bijvoorbeeld hoe het verblijf in andermans huis je beetje bij beetje leert wie de afwezige eigenaar is. Elk object voegt iets toe aan het beeld dat je van hem hebt totdat je hem beter kent dan wie ook.

In een ander verhaal, ‘Een portret op afstand’, laat Bernlef zien hoe de herinnering aan iemand en de beelden die we van hem hebben elkaar voortdurend in de weg kunnen zitten en hoe deze strijd nu eens in het voordeel van het ene en dan weer in dat van het andere kan uitvallen.
In deze categorie verhalen gaat het Bernlef in de eerste plaats om een weergave van de werking van ons geheugen en onze fantasie. Maar daarnaast probeert hij ook bepaalde melancholieke gevoelens onder woorden te brengen die uit de werking van het geheugen kunnen voorkomen. Het gemis dat zich kan doen voelen wanneer duidelijk wordt wat uit het verleden voorgoed voorbij is, het verdriet om het broze karakter van de fantasie, of de verbazing over de gebrekkige manier waarop de gevoelens die opkomen onder woorden gebracht moeten worden.
Een terugkerend element in deze verhalen is de rol die het uiterlijk bij deze processen speelt: het omhulsel waarin de dingen en de mensen zich schuil houden. In sommige verhalen onderzoekt Bernlef bijvoorbeeld in hoeverre je een herinnering aan iets of iemand ongestraft kunt overplanten op iets of iemand anders. Hij vraagt zich af of je verandert door een ander lichaam of een andere naam te krijgen, een andere verschijningsvorm. Een paar keer laat hij een geliefde in gedachte vervangen door een ander. Hij verdiept zich in het proces van het ouder worden. En hij beschrijft de hallucinaties die kunnen optreden wanneer je je geliefde mist.
Een beproefd middel waarmee sommigen van zijn personages proberen vat te krijgen op hun omgeving is het tekenen en schilderen. In de tweede afdeling van de bundel, net als de bundel zelf ‘Cellojaren’ geheten, groeit het werken naar model uit tot een hoofdmotief, wanneer Bernlef in tien korte verhalen de verhouding tussen een aantal bekende kunstenaars en hun model beschrijft. Te herkennen zijn onder anderen Bonnard en zijn nooit ouder wordende vrouw Marthe en de Vlaming Rik Wouters en zijn geliefde Nel.
In deze ijle, bijna plotloze verhalen beproeft Bernlef een fragmentarische, tastende manier van schrijven die dicht in de buurt komt van zijn poëzie. De belangrijkste gebeurtenis kan al een wisseling van het perspectief of een omslaan van een stemming zijn. Al lezend ben je er zo getuige van hoe de verteller steeds weer op zoek gaat naar een beeld of een formulering die kan aangeven wat hij voelt. En vindt hij zo’n beeld, dan is het vaak weer een tijdelijk beeld. Elke omschrijving kan altijd door een andere worden ingehaald, tot de omschrijvingen vrijwel los komen te staan van het verhaal waar ze in voorkomen.
Een hoogtepunt is in dit opzicht het tweede verhaal van de bundel, ‘Koud vuur’. Bernlef laat daarin een Nederlander na 25 jaar terugkeren naar een Zweeds stadje waar hij als jonge man een geheimzinnige, kortstondige liefde heeft beleefd. Als hij er aan het slot achter komt wat er van zijn geliefde is geworden, speelt dat al bijna geen rol meer. In de loop van zijn verblijf heeft hij steeds sterker gemerkt hoe zijn verblijf in het stadje wordt gekleurd door zijn herinneringen. Zijn reis loopt uit op een kleine catastrofe door de kracht van de betekenissen die hij aan zijn koude omgeving toekent.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 24 november 1995.


De preutse angst voor herkenbare literatuur

Door Reinjan Mulder 
Kun je een boek om een verkeerde reden waarderen? Veel critici menen van wel. De lezer mag een boek niet mooi vinden omdat hij de werkelijkheid erin herkent. Maar uit een enquete van de CPNB blijkt dat vrouwen graag boeken van vrouwen lezen, jongeren worden aangetrokken door boeken die zich op een school afspelen en inwoners van het westen van Nederland vaak kiezen voor romans over de Randstad. “Een boek dat stof biedt tot herkenning moet als zodanig gewaardeerd en gerespecteerd kunnen worden.”

In de Nederlandse literatuur is ‘herkenning’ een gevoelig onderwerp. Dat bleek drie weken geleden weer in de woensdagse literatuurrubriek van de Volkskrant. Literatuurredacteur Willem Kuipers liet daar weten dat de juryleden van de AKO-prijs hun oor veel te veel naar ‘het grote publiek’ hadden laten hangen. ‘Het liefst’, aldus Kuipers, ‘heeft het grote publiek tegenwoordig boeken waarin de schrijver niet – zoals in echte literatuur – zichzelf wegcijfert, als het ware opgaat in zijn stijl, verdwijnt in de door hem zelf gecreerde taal – om zo des te meer betekenis te kunnen overdragen. Het liefst heeft het grote publiek tegenwoordig boeken waarin de schrijver zichzelf vertoont, zijn persoonlijke besognes uitstalt en zo de lezer het genoegen verschaft even in andermans (innerlijke) huishouding te kunnen gluren.”

Het boek dat de AKO-prijs had gewonnen, De vriendschap van Connie Palmen, kon bij Kuipers ook geen genade vinden. Volgens hem ging het alleen maar over Connie Palmen, en zou het ‘afdoende’ de nieuwsgierigheid naar de schrijfster bevredigen. Literatuur zou, nog steeds volgens de literatuurredacteur van de Volkskrant, op deze manier een ‘verkleedpartij’ zijn geworden, die ‘herkenbaar’ amusement moest verschaffen waardoor de ‘ijdelheden’ van de lezer en de schrijver ’therapeutische kracht’ kregen.

Het valt niet te ontkennen dat er tegenwoordig veel boeken verschijnen waarin de lezer iets uit de werkelijkheid van de schrijver kan herkennen. In de roman Indische duinen van Adriaan van Dis vinden we de sporen van het gezin waarin de schrijver is opgevoed, via Gesloten huis van Nicolaas Matsier kunnen we de straten nafietsen waarlangs de schrijver vroeger naar school ging, en in Asbestemming wordt een portret gegeven van de vorig jaar overleden vader van A.F.Th. van der Heijden.

Op een wat hoger, abstracter niveau bieden deze drie boeken ook de gelegenheid een bepaald milieu of een periode te herkennen. Bij Van Dis kunnen lezers met een Indische achtergrond het milieu van de Indische repatrianten herkennen, bij Matsier zal het opgewekte optimisme van de jaren vijftig vertrouwd voorkomen, en Van der Heijden biedt velen waarschijnlijk een bekende blik op het zuidelijke arbeidersmileu.

De vraag is of dat erg is. Moeten we deze boeken om die reden niet lezen, en als we ze wel lezen, moeten we dan proberen de fragmenten die we herkennen te negeren?

Dat laatste lijkt Kees Fens te suggereren. In zijn vrijdagse Volkskrant-column pleitte hij onlangs, weer naar aanleiding van de AKO-prijs, voor een literatuur die geheel op zichzelf kan staan. Een goede roman, schreef Fens, kan wel op de werkelijkheid zijn gebaseerd maar ordent die werkelijkheid naar een ‘centrale visie’ die zich kan uiten in de compositie van de roman. Ook Fens vond dat er tegenwoordig veel te veel naar de werkelijkheid achter de roman wordt gekeken: ‘… er is een roman over een grootmoeder – en het boek is nog niet uit of de echte grootmoeder van de schrijver is een nationale figuur. Wat achter het boek ligt wordt belangrijker geacht dan het boek zelf.’

Fens heeft gelijk als hij stelt dat er tegenwoordig wel erg snel naar de autobiografische kanten van een roman wordt gezocht. Soms staan de schrijver en de uitgever al klaar met onbelangrijke anekdotische achtergrondgegevens voordat iemand daar naar gevraagd heeft. Voor veel romans zijn die gegevens inderdaad van weinig belang.

Maar zijn betoog voor een opwerking van autobiografische elementen tot iets onherkenbaars en hogers, ongeacht het thema en de auteur van het boek, heeft iets preuts. Het doet denken aan de pleidooien die ooit werden gehouden voor het gebruik van ‘functioneel bloot’. Een film mocht wel naakte lichamen laten zien, maar alleen als dat ergens goed voor was. De kijkers mochten zich er niet in verlustigen. Op dezelfde manier mag de literatuur nu volgens Fens wel elementen uit de werkelijkheid van de schrijver laten zien, als er maar iets mee gedaan wordt. De werkelijkheid moet naar de achtergrond verdwijnen en niet, vooral niet letterlijk worden genomen.

Alsof je een schilder verbiedt een zelfportret te schilderen. Veel lezers blijken boeken op een andere manier te lezen.

De CPNB, de instelling die zich bekommert om de toekomst van het boek, heeft vorige week een paar opmerkelijke onderzoeksgegevens bekend gemaakt. Het ging om de eerste resultaten van een enquete onder boekenlezers naar hun favoriete boek van het afgelopen jaar. De enquete was opgezet om de winnaar van de Publieksprijs uit te kunnen roepen (Adriaan van Dis, met Indische duinen), maar interessanter was dat de deelnemers meteen gevraagd werd naar enkele achtergrondkenmerken. Ieder van de 26.000 lezers die thuis, in de bibliotheek of de boekhandel een formulier invulde, kon zijn leeftijd, geslacht en woonplaats opgeven. Zo weten we nu wat voor soort mensen welke boeken mooi vinden en kunnen we wat meer zeggen over de factoren die daarbij een rol kunnen spelen.

De uitkomsten moeten met enige argwaan worden bekeken. De lezers die aan de enquete hebben meegedaan zijn geen doorsnee-lezers. Het uitdelen van een Publieksprijs zal niet elke literatuurliefhebber meteen naar de pen doen grijpen, vooral niet als hij van boeken houdt die bij voorbaat kansloos zijn. Maar het grote aantal inzenders en de titels die zij noemen, voornamelijk literaire titels, geeft wel aan wat in literatuur het vermogen heeft om veel lezers aan te spreken.

Een van de eerste interessante feiten is dat veel van de inzenders vrouwen zijn (67 procent) en van een wat oudere leeftijd. Dat klopt met wat we uit andere onderzoeken weten. Boeken worden in meerderheid door vrouwen en door mensen boven de veertig gelezen. Maar de vrouwelijke lezers blijken ook nog eens de neiging te hebben vooral boeken van vrouwen mooi te vinden, meer in ieder geval dan de mannelijke lezers onder de genquteerden. In de lijst met de twintig meest geprezen titels die de CPNB nader heeft geanalyseerd komen tien boeken van vrouwelijke schrijvers voor, precies de helft dus, maar deze tien krijgen zonder uitzondering veel meer waardering van vrouwelijke lezers dan de rest. Uitschieters (meer dan 80 procent vrouwelijke aanhangers) in dit opzicht zijn boeken met een vrouwelijke hoofdpersoon die vrouwelijke thema’s aansnijden, Onze vader van de feministische schrijfster Marilyn French (91 procent), Paula van Isabel Allende (86 procent), over een moeder die een dochter verliest, Wilde Zwanen van Jung Chang (88 procent), het autobiografische verhaal van drie generaties Chinese vrouwen, De vriendschap van Connie Palmen (81 procent), over de vriendschap tussen twee vrouwen, en de thriller Een Sterke man van Renate Dorrestein (81 procent).

Curieus is verder dat de twee vrouwenboeken die het minst exclusief door vrouwen gewaardeerd zijn, echte moordgeschiedenissen zijn: De verborgen geschiedenis van Donna Tartt en Zwart water van Kerstin Ekman. Het enige door een man geschreven boek dat wat waardering betreft tussen de vrouwenboeken eindigde was Gesloten huis van Nicolaas Matsier, een uit het mannelijk perspectief geschreven geschiedenis van een in een crisis terecht gekomen huisvader. Hier heeft misschien meegespeeld dat de hoofdpersoon pas na de dood van zijn moeder frontaal met zijn verleden wordt geconfronteerd.

Na deze lijst zal het niet verrassen dat de typische mannenboeken, boeken die meer dan gemiddeld door mannen worden uitgekozen, boeken zijn met een mannelijke hoofdpersoon en een min of meer mannelijke thematiek. In de eerste plaats is dat Asbestemming van A.F.Th van der Heijden een autobiografische roman waarin de vader-zoon verhouding een belangrijke rol speelt. Verder twee spannende boeken, De rainmaker van John Grisham en, op enige afstand, de literaire thriller Vertraging van Tim Krabbé.

Kijken we naar de leeftijd dan blijkt een soortgelijk fenomeen. Lezers hebben een voorkeur voor schrijvers van hun eigen leeftijd en voor een locatie die bij hun leeftijd past. De enige twee boeken die geschreven zijn door schrijvers onder de 31, De Buitenvrouw van Joost Zwagerman en De verborgen geschiedenis van Donna Tartt, vinden hun bewonderaars ook vooral in de jongste leeftijdsgroep. En het zal niet toevallig zijn dat zij van de twintig meest genoemde titels ook de enige twee zijn die op een voor jongeren vertrouwde locatie spelen: op een middelbare school en een universiteit.

Boeken over de verhoudingen tussen verschillende generaties blijken jongeren veel minder aan te trekken. Gesloten huis van Nicolaas Matsier en Indische duinen van Van Dis hoeven het van hen niet te hebben, evenmin als Het meesterstuk van Anna Enquist en De vriendschap van Connie Palmen.

Ten slotte blijken sommige titels een sterke regionale uitstraling hebben. De meeste titels worden in heel Nederland ongeveer even vaak genoemd, maar voor drie titels gaat dit niet op. Asbestemming van de Brabander Van der Heijden wordt relatief vaak door lezers in het zuiden genoemd. Het calvinistische Gesloten huis van Matsier vindt in het zuiden daarentegen veel minder lezers. En de aanhang van de Zweedse schrijfster Kerstin Ekman blijkt zich te concentreren in het noorden en oosten van het land. Alsof de afstand naar Scandinavië daar wat makkelijker wordt genomen dan in de rest van Nederland.

Voor dit soort cijfers zijn verschillende verklaringen te geven. Schrijvers kunnen door de wetten van de publiciteit het eerst bekend worden in hun eigen groep. Jongerentijdschriften en -programma’s hebben vaak een intutieve voorkeur voor portretten van leeftijdgenoten, en een invloedrijk vrouwenblad als Opzij geeft bijna uitsluitend aandacht aan vrouwelijke schrijvers, van welke genre dan ook.

Het kan ook zijn dat de schrijvers een zins- en woordgebruik hebben dat afkomstig is uit de eigen groep, zodat deze hen het best aanvoelt en begrijpt. Jongeren schrijven bijvoorbeeld vaak in understatements, ze gebruiken kortere zinnen, Engelse woorden, en hun boeken zijn soms fragmentarischer van opzet dan die van oudere schrijvers. Dat kan maken dat ze voor ouderen minder genietbaar zijn. Op dezelfde manier zouden vrouwelijke schrijvers zich volgens sommigen van ‘de vrouwelijke stem’ kunnen bedienen, waar veel mannen misschien niet altijd raad mee weten.

Maar naast deze verklaringen moet bij de waardering de herkenning van de inhoud een rol spelen. Uit de enqute blijkt immers dat de grootste verschillen in waardering juist optreden bij boeken die groepsgebonden thema’s aansnijden en bij boeken die een personage of locatie hebben waarbij sommige lezers zich thuis voelen. Jongeren lezen boeken die op scholen en universiteiten spelen en waarin mensen van hun eigen leeftijd voorkomen, zuiderlingen houden van boeken die in het zuiden spelen, en westerlingen kiezen voor romans over de Randstad.

Helaas is er door de CPNB-enqute niet verder doorgevraagd, maar het zou me niet verbazen als er nog veel meer verbanden zijn te vinden. Moeders van kinderen lezen misschien graag over de zorgen van moeders van kinderen. Kinderen wier ouders gestorven zijn, zouden wel eens boeken als dat van Matsier en Van der Heijden kunnen kiezen. Veel auteurs die lezingen houden zullen dit aspect in ieder geval uit eigen ervaring kunnen bevestigen. Adriaan van Dis vertelde onlangs na het verschijnen van zijn boek honderden brieven te hebben gehad van lezers met een Indische achtergrond die hun eigen ervaringen en hun eigen sfeer in zijn boek hadden herkend. En Nicolaas Matsier schreef vorige week in deze krant onder de kop ‘Dat heb ik ook meegemaakt’ hoe vaak hij op lezingen in het land wordt aangesproken door lezers die elementen uit zijn boek hebben herkend. Tot zijn niet geringe verbazing vond hij dat eigenlijk heel prettig.

Het makkelijkst is het om dat publiek, zoals nu in de Volkskrant gebeurt, maar meteen te verketteren en te zeggen dat ‘de gewone lezer’ of ‘het grote publiek’ altijd om de verkeerde reden van boeken geniet. Je sluit je dan gemakzuchtig aan bij de leer die ooit door het tijdschrift Merlijn is geformuleerd (onder anderen door Kees Fens) en die verbiedt om te kijken of een boek raakpunten heeft met het eigen leven van de schrijver of de lezer.

Maar daarmee misken je de betekenis van een aantal recente autobiografische boeken. Dat ze aanknopingspunten bieden tot herkenning behoort nu juist tot de essentie van deze romans. Bijna de hele shortlist van de AKO-prijs behoort tot die categorie, maar ook een roman als Gesloten huis van Nicolaas Matsier, een aantal boeken van Renate Rubinstein en het werk van G.L. Durlacher en Stephan Sanders. In het buitenland kun je in dit verband denken aan When did you last see your father van Blake Morrison, die tijdens het doodsbed van zijn vader zo nauwkeurig mogelijk het gezin waarin hij was opgevoed beschreef.

Uit de shortlist voor de AKO-prijs zou je ook mogen afleiden dat de jury van deze prijs een bijzondere waarde aan dit soort boeken toekent. Maar het vreemde is dat ze weigert dit uitgangspunt onder woorden te brengen. De verantwoording in het juryraport blijft steken in een paar armzalige verwijzingen naar zoiets veiligs en vaags als ‘kwaliteit’.

Was de jury misschien beducht voor de reacties van het jaar daarvoor, toen sommige niet-professionele panelleden wel hadden laten weten dat ze bepaalde elementen in de genomineerde boeken hadden herkend? Als het ‘grote publiek’, of de ‘gewone lezer’ een boek weet te waarderen, zo kon je toen – net als nu weer – horen, dan is het altijd om ‘de verkeerde redenen’.

Ik denk dat dit principiel onmogelijk is. Is het denkbaar dat je een boek om de verkeerde reden mooi kunt vinden? Moet je, als de verwijzingen naar een wereld buiten het boek je wat doen, die gevoelens ontkennen en per se op zoek gaan naar iets anders?

Elk boek kun je om veel redenen waarderen, en meestal spelen er een paar redenen tegelijk een rol. Maar er zijn geen redenen die naar hun aard verkeerd zijn. Zinnelijke bekoring kan een rol spelen, prikkeling van het taalgevoel, maar even goed herkenning, of kennisverwerving, of de door de Volkskrant zo verachte ’therapeutische werking’.

Wie in Indische duinen de sfeer in Nederlands-indische repatrianten herkent, mag daar ongestoord genoegen aan beleven. Wie opgebeurd wordt door het hoogst persoonlijke levensverhaal van Van der Heijden of Isabel Allende, mag dat eveneens. Wie de door de oorlogstrilogie van Pat Barker meer inzicht krijgt in de Eerste Wereldoorlog, moet daarvan profiteren. En wie door het boek van Matsier meer begrip krijgt voor zijn eigen jeugd of voor de calvinistische gevoelsarmoede in de jaren vijftig, moet dat vooral niet laten.

Wat dat betreft was het Franse jurylid Claire Gallois, die vorige week hielp de vertaling van Jeroen Brouwers’ Bezonken Rood te bekronen met de Prix Médicis Etranger heel wat oprechter dan de jury van de AKO-prijs. Zij liet de schrijver tijdens de feestelijke prijsuitreiking in Parijs weten het boek vooral te bewonderen omdat ze zelf in een Japans kamp had gezeten. Herkenning was de doorslaggevende reden voor haar waardering geweest, en ze dacht er niet over dat verborgen te houden.

De kracht van de herkenning moet worden genomen voor wat zij is. Niet als enige waarde van de literatuur, spaar me. Literatuur moet nooit als enig doel krijgen de lezer reflectie te bieden op zijn eigen situatie. Boeken kunnen ook inzicht geven in vreemde, andere levens, of meer abstracte thema’s aansnijden. Boeken hoeven ook niets te willen. Maar een boek dat stof biedt tot herkenning moet ook als zodanig gewaardeerd en gerespecteerd kunnen worden.

Daarbij kunnen uiteraard verschillende niveaus van herkenning een rol spelen. Een boek dat alleen maar aanleiding geeft tot zwelgen of tot genot of tot haat, zou ik lager aanslaan dan een boek dat de verschillende kanten van een herkenbaar gevoel uiteenrafelt en waardeert. Ik lees wat dat betreft liever Asbestemming dan Bezonken Rood. Zo lees ik ook liever een goed geschreven herkenbaar boek dan zo’n boek dat slecht is geschreven. Maar dat is eigen aan de literatuur. Geen romans zonder niveauverschillen en het debat daarover.

Net zoals er naast elkaar waardevolle abstracte en niet-abstracte kunst bestaat, zo bestaat er een literatuur die voornamelijk naar zich zelf of naar andere literatuur verwijst en een literatuur die dat niet doet. Het is onrealistisch om er in de literatuur van uit te gaan dat het realistische, het herkenbare altijd bijzaak is.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 17 november 1995.