Interview met Pat Barker over de Eerste Wereldoorlog

Door Reinjan Mulder
Het laatste deel van de trilogie van schrijfster Pat Barker over de Eerste Wereldoorlog was in oktober 1995 genomineerd voor de Booker-prijs, de grootste Engelse literatuurprijs, toen ik haar opzocht in Londen. Zij wist toen nog niet dat ze twee weken, op 7 november, later de grote prijs winnen zou. Hoofdpersoon uit haar nieuwe boek was weer de legerarts William Rivers, die zijn patiënten zo snel mogelijk genas om ze terug te laten keren naar het front, waar hen vrijwel zeker de dood wachtte. ‘De huidige generatie schrijvers mist de verhulde heroïek en het heimwee naar het front die de boeken uit de jaren twintig en dertig kenmerken.’

Een nominatie voor de Booker-prijs betekent in Engeland hard werken. Sinds Pat Barker (Thornaby-on-Tees, 1943) hoorde dat haar boek The Ghost Road zou meedingen naar Engelands belangrijkste literaire prijs, had ze al elf lezingen moeten houden. Om hier niet onder te bezwijken had de schrijfster, die in het noordelijke Durham woont, tijdelijk haar intrek genomen in het Londense Kensington Park Hotel. Dat kon niet verhinderen dat ze nog altijd moest woekeren met haar tijd. Als ik me op het afgesproken uur aan de balie van het hotel vervoeg, zie ik haar nog net in een klein gezelschap naar de lounge verdwijnen. Een fotograaf van het Amerikaanse persagentschap Associated Press heeft zich onaangekondigd over haar ontfermd met de mededeling dat hij onmiddellijk foto’s moet maken voor Amerika. Zijn bureau wil goed voorbereid zijn, als ze volgende week de Booker-prijs krijgt.
Barker kan haar verontwaardiging nauwelijks onderdrukken en stelt voor om, fotograaf of niet, maar meteen met het interview te beginnen. Als hij weg is, met opnames waarop de schrijfster lief lachend over haar nieuwe boek heen kijkt, zegt Barker dat ze de Booker-prijs met alles wat daar bij hoort als een noodzakelijk kwaad ziet. ‘Een nominatie zorgt ervoor dat je boek wordt verkocht en het maakt je sterker in onderhandelingen over een volgend boek. Als je net genomineerd bent geweest, denken de uitgevers in ieder geval dat je de komende jaren nog meegaat.’

Het bereiken van een groot publiek is voor een sociaal geëngageerd schrijfster als Barker geen bijzaak. In haar boeken, zegt ze, probeert ze ‘zonder compromissen te sluiten’ voor zo veel mogelijk lezers haar verhaal te vertellen. “Als je wat te zeggen hebt, moet je je lezers niet afstoten, je moet ze naar je boeken toe halen,” vindt ze. In 1982, toen ze in haar schaarse vrije tijd haar eerste boek, Union Street, schreef, leverde deze houding haar meteen een grote groep lezers op. Het debuut over de lotgevallen van zeven vrouwen uit een Engelse afbraakbuurt wordt in feministische kringen nog altijd gekoesterd als een realistische beschrijving van het moeizame leven aan de onderkant van de maatschappij. Ook in ons land wordt de vertaling van het boek volgens haar Nederlandse uitgever De Geus nog steeds geregeld bijbesteld.
Pat Barker had een armoedige jeugd, haar vader, die bij de RAF diende, kwam vijf maanden voor haar geboorte om het leven. Ze betreurt het dat de televisieuitzending waarin de winnaar van de Booker-prijs bekend wordt gemaakt door avondkleding en ‘grote hoeveelheden eten’ de indruk wekt dat het lezen van haar boeken iets voor de betere kringen is.
In The Ghost Road vertelt Barker op een levendige manier, met veel dialogen en stukjes dagboek, het verhaal van de Britse legerarts William Rivers die zich tijdens de Eerste Wereldoorlog inzet voor het oplappen van overspannen militairen. Eén van zijn patiënten, een officier die uit de arbeidersklasse afkomstig is, wordt er daarbij uitgelicht. Na een behandeling van Rivers is hij genezen verklaard zodat hij weer terug moet naar het front. Het boek begint met een wandeling van de militair langs het Engelse strand, waar het leven doorgaat, en zijn afscheid van zijn pas verworven verloofde. Aan het eind van het boek zien we de dokter mijmeren over zijn tijd vóór de oorlog, terwijl de militair in Frankrijk, met zijn vriend de dichter Wilfred Owen, de verschrikkingen van het slagveld ervaart.

Met The Ghost Road bouwt Pat Barker voort op twee eerdere boeken, Regeneration (1991) en The Eye in de Door (1993). In alle drie komt William Rivers voor. De arts is, zoals Barker in een naschrift laat weten, gebaseerd op een historische figuur met dezelfde naam en dezelfde functie, naar wie ze jaren archiefonderzoek deed. “Het bijzondere aan Rivers was dat hij niets moest hebben van de in zijn tijd snel opkomende medische behandelmethoden van trauma’s, die er op gericht waren de oorzaken daarvan te vergeten. Rivers wilde zijn patiënten in lange, vriendschappelijke gesprekken laten teruggaan naar hun tijd aan het front om hen zelf inzicht in hun ziektebeeld te laten krijgen.”

Het tragische, en daarom interessante aan de legerarts was echter dat hij het beste met zijn patiënten voorhad, maar hen niet genas om ze in de gewone maatschappij terug te brengen. Hij genas zijn patiënten om ze zo snel mogelijk terug te laten keren naar het front, waar hen vrijwel zeker de dood wachtte. Barker: “Ik wil in mijn boek de moderne lezer laten zien hoe iemand in die tijd ondanks alles wat hij meemaakte, kon blijven denken dat de oorlog in Frankrijk tot het einde uitgevochten moest worden. Rivers was oprecht ontzet over de schending van de Belgische neutraliteit en hij vond dat Engeland dat niet kon toelaten.”

Rivers positie als legerarts was in dat opzicht niet uitzonderlijk. Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren in Engeland volgens Barker achttien inrichtingen dag en nacht in de weer met het psychisch oplappen van militairen. ‘Het was in de loopgraaf meestal puur geluk als er geen granaat op je hoofd viel. In zo’n situatie storten mensen veel sneller in dan in een conventionele oorlog waarin voortgang wordt gemaakt. En het was de taak van de psychiaters om daar wat aan te doen.’
Hoewel de drie boeken nu steeds als trilogie worden aangeduid, zijn ze niet als zodanig geschreven. Toen Barker haar eerste boek af had, wist ze zelf nog niet dat haar personages in een volgend boek zouden terugkeren. Tussen de drie delen van de trilogie zijn onderling grote verschillen in toon en opbouw. In het eerste boek, Regeneration, is de (fictieve) patiënt die in het derde deel wordt gevolgd bijvoorbeeld maar één van de vele personages. De meeste aandacht gaat daar naar enkele later beroemd geworden schrijvers die de kliniek van Rivers hebben aangedaan: Siegfried Sassoon, de auteur van Memoirs of a Fox-Hunting Man, Sassoons meer pragmatisch ingestelde vriend Robert Graves, en de 1918 gesneuvelde oorlogsdichter Wilfred Owen. In het eerste boek lezen we hoe Sassoon, zoals ook in werkelijkheid is gebeurd, naar de kliniek van Rivers werd doorverwezen omdat hij een manifest tegen de oorlog heeft laten proclameren. Voor de legerleiding komt zo’n verbanning naar een inrichting goed uit, het is de eenvoudigste manier om een dreigende anti-oorlogsstemming in het land de kop in te drukken.

Barker zegt in haar eerste boek vooral de verschillende standpunten over de oorlog te hebben willen geven, zonder zelf voor één ervan te kiezen. ‘Beide partijen hadden gelijk, dat maakt het zo tragisch.’ Ze vertelt dat het idee om een roman over de Eerste Wereldoorlog te schrijven haar al langer bezighield. Voor ze op de figuur van William Rivers stuitte, was ze echter bang dat ze weinig nieuws had toe te voegen aan de stapels boeken die er al over het onderwerp bestonden. Ze kende de oorlog uit de verhalen van haar grootvader, die in Frankrijk gewond raakte en bij wie ze in huis woonde. Maar hoe kon ze er een roman over schrijven?
Wat Barker in eerste instantie boeide in de verhalen die ze in haar jeugd hoorde, waren de veranderende verhoudingen tijdens de oorlog. “In een oorlog krijgen vrouwen plotseling veel meer vrijheid dan mannen, en dat vinden ze prettig. De mannen zitten opgesloten in de loopgraven, alleen maar omdat ze als mannen zijn geboren, maar de vrouwen worden zelfstandiger.’ In haar boeken heeft Barker onder meer de gecompliceerde verhouding willen aangeven tussen de mensen die naar het front moesten en degenen die veilig thuis bleven. ‘Veel mensen die naar Frankrijk gingen, koesterden diep in zichzelf een wrok tegen degenen die achter mochten blijven, dat wil zeggen tegen vrouwen, kinderen en bejaarden.’

Bij haar bronnenonderzoek ontdekte Barker hoe de scheidslijnen tussen de verschillende klassen die de Engelse maatschappij kent in een oorlog kunnen vervagen. ‘Een upperclass officier kon plotseling in aanraking komen met iemand uit het volk, op een manier zoals hij dat nooit eerder had meegemaakt. Maar er bleven wel verschillen. Een soldaat moest aan het front vijftig pond met zich meetorsen, en een officier alleen maar een stokje en een revolver. En één op de tien soldaten kreeg een schep mee die het hem onmogelijk maakte om te bukken. Hij werd daardoor een veel makkelijker schietschijf voor de vijand dan een officier.’

Ik vraag Pat Barker waar volgens haar de recente hausse aan boeken over de Eerste Wereldoorlog vandaan komt. Haar trilogie staat niet op zichzelf, maar maakt deel uit van een grote stroom boeken die de laatste jaren over dit thema is verschenen. Ze vermoedt dat het te maken heeft met het verdwijnen van de generatie schrijvers die uit eigen ervaring over de Tweede Wereldoorlog schreven, zodat er ruimte is voor iets nieuws, en met een aantal recente herdenkingen van de Eerste Wereldoorlog. Die hebben gestimuleerd dat sommige schrijvers deze oorlog opnieuw als thema hebben ontdekt.
De huidige generatie schrijvers staat volgens Barker afstandelijker tegenover de Eerste Wereldoorlog dan de oorlogsschrijvers van de eerste generatie. Ze missen de verhulde heroïek en het heimwee naar het front die de boeken uit de jaren twintig en dertig kenmerken. ‘Veel mensen hebben nu een verkeerd beeld van de oorlogsdichters. Ze denken bijvoorbeeld dat Owen een pacifist was, die gedichten tegen de oorlog schreef. Maar dat was hij niet. Zijn houding was veel complexer. Hij was er trots op om soldaat te zijn, hij was trots op zijn regiment. In zijn laatste brieven lees je de vreugde die hij aan het front heeft gevoeld.’

Pat Barker gelooft dat de morele vragen die op de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog zijn opgekomen, nog steeds niet zijn beantwoord. “De Eerste Wereldoorlog is een reageerbuis geweest waarin je kon zien hoe onderlinge verhoudingen onder extreme omstandigheden konden veranderen en hoe morele besluitvorming tot stand komt. Net als later de concentratiekampen hebben de slagvelden ons laten zien waartoe de mens in staat is. Omdat dit altijd van belang zal blijven, zal de Eerste Wereldoorlog nooit tot het verleden behoren.” Met de verwerking van het verleden door een maatschappij is het volgens Barker net als bij verwerking door een individu. “Eerst wil je het verleden vergeten, maar als dat niet meer kan, ga je er over praten. Vanaf dat moment kan het herstel inzetten.”

Over de Bookerprijs die twee weken later wordt uitgereikt, zegt ze dat er maar één schrijver is die de prijs verdient. ‘Ik zou het niet erg vinden van Salman Rushdie te verliezen. Als iemand de prijs twee keer verdient, is hij het.’
Maar Rushdie heeft al laten weten dat Barker de prijs verdient. Als er één moment is waarop Barker gelauwerd moet worden, moet hij hebben gedacht, is het nu, nu haar imposante trilogie is voltooid.

Pat Barker: The Ghost Road. Uitg. Viking, 228 blz. In het een Nederlands vertaald door Edith van Dijk zijn o.a. Niemandsland (Regeneration) en Het oog in de deur (The Eye in the Door).

Dit interview met Pat Barker verscheen eerder in NRC Handelsblad van 3 november 1995.

 

Varen naar vroeger – Over ‘De blinde passagiers’ van Jan Brokken

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Jan Brokken, De blinde passagiers. Uitg. Atlas, 1995. 415 blz.
Het verleden laat zich niet verloochenen. Dat is wat Jan Brokken betoogt in zijn omvangrijke roman De blinde passagiers. Bij een oud schilderij kun je aan de hand van de barstjes en de kleurveranderingen de geschiedenis achterhalen, zo weet de schilderijenrestaurator uit het boek, en op dezelfde manier zijn bij de mens zijn eerdere ervaringen zichtbaar. Niet eens zozeer aan de oppervlakte, zoals bij schilderijen, maar vooral elders, in het gedrag, in de verborgen verlangens en in het beleven van geluk. We hebben tien jaar lang geprobeerd ons verleden te vergeten, zegt een vroegere geliefde als de restaurator probeert uit te vinden wat er tussen hen is misgegaan, maar dat is onmogelijk gebleken. ‘Hoe ambivalent je er ook tegenover staat, je hebt een achtergrond en die raak je moeilijk kwijt.’

De pessimistische en conservatieve levenshouding die hier uit spreekt, wordt in de loop van het boek op twee verschillende manieren uitgewerkt. Een groot deel van de tekst heeft het karakter van een reisverhaal. De belevenissen van de restaurator die in De blinde passagiers worden verteld, spelen zich voornamelijk af op een zeventien jaar oude trampsteamer, een ‘ouwe teringschuit’, die vol containers van Rotterdam via West-Afrika en de Caraïben op weg is naar Chili.

Aan een voormalig journalist als Jan Brokken is zo’n reisverslag wel toevertrouwd. We krijgen een uitvoerig en goed gedocumenteerd verslag van wat er onderweg op zee te zien is, de wisselende lichtval, de omslag van het weer, de inwerking van de wind op het water, de navigatietechniek, en natuurlijk de bekoring van vreemde havensteden.

Maar waar het Brokken in deze gedeelten om gaat, is laten zien hoe bij de hoofdpersoon al zijn ervaringen op het schip eigenlijk al op jeugdige leeftijd zijn vastgelegd. Als Hollands jongetje van kort na de oorlog heeft hij met zijn vader vaak naar de boten op de Nieuwe Waterweg gekeken en hij realiseert zich in de loop van de reis steeds meer hoe deze boten bij zijn vader weer herinneringen moeten hebben opgewekt aan zijn rampzalig verlopen verblijf in Nederlands-Indië. De liefde voor de scheepvaart en de tropen die de restaurator voelt, wordt zo een liefde over de generaties heen. Terwijl hij zelf nooit over lange afstanden heeft gevaren, herkent hij geleidelijk de verhalen van zijn vader, en terwijl hij zelf nooit eerder in de tropen is geweest, vindt hij toch iets vertrouwds in het Afrika en Zuid-Amerika dat hij bezoekt.

Het reizen op de trampsteamer krijgt daardoor iets metafysisch. Dat wordt nog versterkt doordat de restaurator overspannen blijkt. Op doktersadvies heeft hij een paar maanden rust moeten nemen. Kort voor zijn vertrek heeft hij een droombeeld gehad van een schip op weg naar onbekende havens. Dat beeld doet hem besluiten te vertrekken. ‘Het had iets definitiefs om naar zee te gaan. Hoe vaak hij ook vertrokken was in zijn leven, nooit eerder had hij zo sterk het gevoel gehad dat hij afscheid nam van alles wat achter hem lag.’

Op een heel ander niveau spelen intussen de lotgevallen van de andere passagiers van de trampsteamer zich af. Ook bij hen gaat Brokken, al is het afstandelijker en oppervlakkiger, in op hun motieven en verlangens. En ook bij hen probeert hij aan te geven hoe zij door hun verleden worden beperkt. Twee passagiers, uit Polen afkomstige Russen, zijn aanvankelijk illegaal op het schip – de blinde passagiers waar de titel naar verwijst. Ze zijn in Rotterdam aan boord geslopen in de verwachting snel en goedkoop naar Amerika te worden gebracht, het land dat ze kennen uit films en geïllustreerde tijdschriften. Een derde passagier, de vrouw van de stuurman, is een apart soort blinde passagier. Zij ervaart een soort symbolische blindheid doordat ze onderweg veel te veel pillen slikt. Bij de restaurator roept haar gedrag herinneringen op aan zijn vader, die aan het eind van zijn leven niet meer tegen de spanningen opgewassen was.

Wat de vier passagiers op het schip bindt, is dat ieder uit is op zijn eigen vrijheid, zijn eigen verlossing, en op een radicale breuk met het verleden, terwijl ieder uiteindelijk naar zijn oorsprong terugkeert. De blinde passagiers die op een beter leven in Amerika hoopten, worden door hun eigen schuld opgepakt en teruggestuurd naar Polen. De vrouw van de roerganger die hunkert naar avontuur en vreemde landen wordt door verveling overvallen en keert voortijdig naar haar huisje in Delft terug. En de restaurator eindigt waar hij begonnen was, alleen, in Nederland, bij zijn oude schilderijen.

Brokken beschrijft de belevenissen op het schip in De blinde passagiers met een vlotte, geroutineerde pen. Maar zijn uitwerking van het thema en de vorm van het boek zijn soms wat ongelijkmatig en hybride. Het verhaal is door zijn verdeling over vier verschillende personen zo gecompliceerd en overvol geworden dat de grote lijn uit het zicht dreigt te raken, waardoor de spanning af en toe wat inzakt.

Kenmerkend voor die onevenwichtige aanpak is bijvoorbeeld dat het karakter van de roman bijna per hoofdstuk verandert. Het einde heeft daardoor alleen nog maar zijdelings met het begin te maken. In de eerste hoofdstukken worden alle vier passagiers even afstandelijk beschreven en lezen we veel over de ontberingen van de verstekelingen in het kokend hete ruim. Daarna wordt de toon losser, en komt er veel couleur locale aan te pas. Brokken gaat dan ook in op de relaties tussen de passagiers. En aan het slot, als drie van de vier pasagiers van boord zijn, spitst alles zich plotseling toe op de lotgevallen van de hoofdpersoon. Dat heeft iets onbevredigends.

Het is ook niet niets, wat Brokken in één boek heeft willen doen. Naar de opzet te oordelen heeft hij er een echte ‘grote roman’ van willen maken. Maar misschien had hij toch beter wat zijlijnen kunnen weghalen. Er zitten nu veel mooie beschrijvingen in het boek, en het trauma van de hoofdpersoon wordt goed inzichtelijk gemaakt, maar die twee kanten van het verhaal zijn nergens tot een acceptabele eenheid gegroeid. De blinde passagiers schommelt heen en weer tussen een klassieke Latijns-Amerikaanse roman en het kleine, schuldbeladen Hollandse realisme, tussen Gabriel García Márquez en Maarten ’t Hart.

Tot slot een fragment:

Na Possession Bay kwam het eerste nauw. De wolken strekten zich tot de laagste hellingen uit. Pedro de kok filmde de grasheuvels vanaf de voorplecht met een videocamera, de elektricien deed vanaf de achterplecht hetzelfde. Maar kon je dit landschap vastleggen? Het specifieke van Patagonië is wat je niet ziet. Maurice voelde dat er achter de nevelslierten een spookachtig gebied schuilging, hij vermoedde dat op een mistige heuveltop een guanaco zijn neus in de wind stak of zijn bruine vacht stond te likken, maar hij zag het niet. De vage gloed in de hemel hield hij voor een kampvuur nabij een Indianendorp, terwijl het de vlam boven een boorplatform was. Grijs land, zwart water; het was een schimmige wereld, stil, beklemmend.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 29 september 1995 

De blinde passagiers: ambitieuze roman van Jan Brokken

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Jan Brokken: De blinde passagiers. Uitg. Atlas. 415 blz. Prijs ƒ39,90

Het verleden laat zich niet verloochenen. Dat is wat Jan Brokken betoogt in zijn eerste omvangrijke roman De blinde passagiers. Bij een oud schilderij kun je aan de hand van de barstjes en de kleurveranderingen de geschiedenis achterhalen, zo weet de schilderijenrestaurator uit het boek, en op dezelfde manier zijn bij de mens zijn eerdere ervaringen zichtbaar. Niet eens zozeer aan de oppervlakte, zoals bij schilderijen, maar vooral elders, in het gedrag, in de verborgen verlangens en in het beleven van geluk. We hebben tien jaar lang geprobeerd ons verleden te vergeten, zegt een vroegere geliefde als de restaurator probeert uit te vinden wat er tussen hen is misgegaan, maar dat is onmogelijk gebleken. ‘Hoe ambivalent je er ook tegenover staat, je hebt een achtergrond en die raak je moeilijk kwijt.’ De pessimistische en conservatieve levenshouding die hier uit spreekt, wordt in de loop van het boek op verschillende manieren uitgewerkt. Een groot deel van de tekst heeft het karakter van een reisverhaal. De belevenissen van de restaurator die in De blinde passagiers worden verteld, spelen zich voornamelijk af op een zeventien jaar oude trampsteamer, een ‘ouwe teringschuit’, die

(meer…)

De laatste roman van W.F. Hermans: Ruisend gruis

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Willem Frederik Hermans: Ruisend gruis. Uitg. De Bezige Bij, 109 blz.
Kan het toeval zijn dat een voor symbolen gevoelige schrijver als Willem Frederik Hermans zijn schrijverschap afsluit met een korte roman waarin zich na verloop van tijd de ene verstikkende woekering na de andere voordoet? Kort voor de schrijver op 27 april van dit jaar aan kanker overleed, overhandigde hij zijn uitgever het definitieve manuscript van zijn allerlaatste roman, met de mededeling dat deze na zijn dood gepubliceerd kon worden. Vermoedde W.F. Hermans, zo vraag je je bij het lezen van Ruisend gruis af, hoe voorspellend het gruwelijke, in het ziekenhuis gesitueerde laatste hoofdstuk zou kunnen zijn?
Ruisend gruis is een moeilijk te plaatsen roman. Vanaf de eerste bladzijde is het een typisch Hermans-boek. Geen andere schrijver zou tot zulke komische, parmantige formuleringen in staat zijn. Maar het werk heeft, meer nog dan W.F. Hermans andere late werk, iets uitgesproken panisch. Kenmerken die (meer…)

Een Hans Andreus voor een gulden – Deventer bibliotheek doet zeldzame boeken van Vijftigers van de hand

Door Reinjan Mulder
DEVENTER, 5 AUG. 1995 – In de winter van 1953 verscheen bij De Bezige Bij een boekje dat onder de liefhebbers van poezie al snel faam zou krijgen. Het was De taal der dieren, een van de eerste dichtbundels van de op dat moment 26-jarige Hans Andreus. Niet alleen zouden sommige gedichten in het boekje min of meer klassiek worden, ook de vormgeving was bijzonder. Han de Vries had een speciale typografie ontworpen, op de pagina tegenover de titel vlogen drie bezige bijen van verschillende grootte rond, en voor de omslag maakte Lucebert, de keizer der vijftigers, een toepasselijke illustratie: een menselijke figuur, zonder mond, bij wie de armen de vorm hadden aangenomen van dierenkoppen. Een mens die spreekt door dierentongen. De oplaag was ook zeer beperkt. Er kwamen vijfhonderd genummerde exemplaren in de handel, die inmiddels hoge prijzen doen.
Toch staat sinds gisteren een van die vijfhonderd exemplaren in mijn boekenkast. Voor de prijs van een gulden kon ik het kopen op de boekenmarkt in Deventer, samen met een gebonden eerste druk van Jan Emmens’ Autobiografisch woordenboek, ook voor een gulden, en een eerste druk van Uit de hoge boom geschreven van Chris van Geel, dat twee gulden op moest brengen.
De Deventer boekenmarkt wordt op dit moment beschouwd als de grootste boekenmarkt van Nederland. Honderdtachtig boekhandelaren uit alle delen van Nederland boden gisteren in meer dan vierhonderd kramen een hoeveelheid boeken aan waar je je eigenlijk nauwelijks een voorstelling van kunt maken. Er moeten, schat ik, meer dan honderdduizend verschillende boeken over vele duizenden onderwerpen te zien zijn geweest. Een vollediger beeld van onze beschaving uit de afgelopen anderhalve eeuw is nauwelijks denkbaar. Naast Zoo wordt men lid van de Tweede Kamer, een Hollandse verkiezingsroman uit 1870, zowel in de eerste f 45,- als in de derde druk f 60,- ligt de geïlustreerde Kamergymnastiek voor huisvrouwen, in 1933 geschreven door een leraar aan de Rijks HBS in Ter Apel; naast de Twentse Eigenheimers door Mr. G.J. ter Kuile ligt De Afrikaner boer en de Jameson-inval, bij In Staphorst groeit het geluk ligt een eerste druk van Elsschots Het dwaallicht (f 17,50), en niet ver van Mijn kleine hersentjes van de onlangs overleden J. van Doorn (nu al f 35,-) het wat  minder onschuldige Michael – Ein deutsches Schiksal in Tagebuchblattern uit 1928, een jeugdwerk van niemand minder dan Josef Goebbels (f 5,-).
Volgens schattingen van de politie hebben dit jaar 75.000 mensen de markt bezocht, 15.000 meer dan vorig jaar. Voor een belangrijk deel is dit succes te danken aan de gunstige inschrijvingsvoorwaarden. Doordat de Culturele Raad van de gemeente Deventer tweeenhalf jaar geleden het initiatief voor het evenement heeft genomen en nu vrijwel alle overheadkosten voor zijn rekening neemt, betalen de deelnemende antiquaren slechts een fractie van wat ze op andere markten moeten betalen. Ook voor kleinere, noodlijdende zaakjes wordt het daardoor aantrekkelijk om te komen. Daar komt bij dat de gemeente voor de aankleding en de inrichting een aantal sponsors heeft weten te vinden. Met elkaar zijn deze goed voor ongeveer een derde van het totale budget.

Lift
Opmerkelijk genoeg waren de goedkoopste boeken gisteren overigens niet te vinden bij de commerciele handelaren langs de IJssel en rondom de grote kerk, maar aan het begin van de markt, op de Brink, waar de Openbare Bibliotheek ruim tienduizend boeken in de aanbieding had gedaan. Naast de drie boven genoemde bundels van Andreus, Emmens en Van Geel kon je hier boeken kopen van H.H. ter Balkt, Eva Gerlach, Willem Jan Otten, Tom van Deel, Drs. P., Jan Kal, Leo Vroman en vele andere vooraanstaande dichters, alle voor een of twee gulden. Het aanbod werd gedaan in het kader van de actie ‘Mag ik een lift van u?’ waarmee de bibliotheek probeert geld bijeen te brengen voor de aanschaf van een lift in het gebouw. Volgens het foldertje kost zo’n machine (f) 235.000,-. Met de verkoop van De taal der dieren is er dus voor een tweehondervijfendertigduizendste deel aan bijgedragen dat mensen die slecht ter been zijn straks boeken kunnen halen.
De vraag is natuurlijk wel welke boeken deze mensen straks op de bovenverdieping zullen moeten lenen. Een deel van wat er gisteren tijdens de actie werd verkocht was weliswaar bijeengebracht door bezoekers van de bibliotheek, maar de echte koopjes waren afkomstig uit het bezit van de bibliotheek. In mijn boekje van Andreus staat nog een stempel van de bibliotheek, en op de door Lucebert getekende titelpagina is een extra rood stempel geplaatst met de tekst: AFGESCHREVEN.

Gelukkig ontplooide de bibliotheek in haar pogingen geld voor een lift bijeen te krijgen ook minder dubieuze initiatieven. Zo heeft de directeur van de bibliotheek gisteren tegen betaling het wereldduurrecord voorlezen doorbroken. Ook werd er voor (f) 25,- een rijmprent in de handel gebracht met een tekst van Nederlands bekendste ex-bibliothecaresse: Annie M.G. Schmidt.
Curieus aan deze rijmprent is dat de tekst, een lofzang op de bibliotheek van Deventer, niet helemaal nieuw is. Ook in 1964, toen het huidige gebouw van de bibliotheek werd betrokken, werd er een rijmprent van Annie Schmidt uitgebracht. Toen moest het gedicht dat de schrijfster had ingeleverd echter aanzienlijk worden gekuist. Naar de mening van de opdrachtgevers had Schmidt te veel de nadruk gelegd op de romantische en erotische boeken die je in de bibliotheek zou kunnen vinden. Naar de opvattingen van 1964 kon dat niet. Zinnen waarin de schrijfster de in de bibliotheek aanwezige literatuur van Wolkers, Mulisch en Claus, aanprees moesten worden geschrapt. Een passage over Picasso (waarom heeft die vrouw zeven borsten, lichtblauw, dat staat in dit boekje. Ze was zo.) verdween. Het kennelijk wat al te pikant bevonden zinnetje ‘Kijk daar staat Nana, oog in oog met Degas’ werd veranderd in het wat serieuzere ‘Daar staat Don Quichote, naast Karel de Grote’.
Sinds gisteren weten we dan eindelijk wat Annie Schmidt werkelijk van de bibliotheek van Deventer vond.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 5 augustus 1995 

Cynthia Mc Leod: Hoe duur was de suiker

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Cynthia Mc Leod: Hoe duur was de suiker? Uitg. Conserve. 302 blz.

De achttiende eeuw was de economische bloeitijd van Suriname. Nadat het land in 1667 een Nederlandse kolonie was geworden, werden langs de kust meer dan 400 plantages gesticht die in de loop van enkele decennia tot grote resultaten kwamen. Vele duizenden slaven werden ingezet bij het verbouwen en verwerken van suiker en koffie en de winsten waren enorm.
Minder bekend is dat vrij veel plantages in handen waren van Portugese joden. In de zojuist in Nederland verschenen historische roman Hoe duur was de suiker? beschrijft de Surinaamse schrijfster Cynthia Mc Leod-Ferrier (Paramaribo, 1936) vijftien jaren uit het leven van zo’n Surinaams-joodse familie in de achttiende eeuw. Het boek is gebaseerd op vele jaren archiefonderzoek in Nederland en Amerika en biedt een onthullend beeld van (meer…)

Tim Krabbé over zijn roman ‘Vertraging’: ‘Ik schrijf geen thrillers’

Krabbefoto

Uitnodiging voor de presentatie van Tim Krabbé’s ‘Vertraging’

Door Reinjan Mulder
AMSTERDAM, 23 juni 1995 – De schrijver Tim Krabbé ontving gisteren de prijs voor het beste spannende boek, de Gouden Strop, maar zelf vindt hij zijn winnende boek, Vertraging ‘op geen enkele manier een misdaadroman’. Ook misdaadauteur Tomas Ross vindt Tim Krabbé ‘veel te literair’ voor deze prijs.
Tim Krabbé heeft niet zo lang geleden wel een echte thriller gelezen, zegt hij me als ik hem een paar uur na de bekendmaking van zijn bekroning ontmoet in het café van Grand Hotel Americain: The Chill van Ross McDonald. Hij was in een zomerhuisje waar niets anders te lezen was en vond het een goed geschreven boek. Alleen in de ontknoping werd hij hevig teleurgesteld. Tim Krabbé: ‘Zo ontzettend flauw. Wat een verspilling van talent. De moeder van de verdachte bleek in werkelijkheid zijn minnares te zijn en de moorden te hebben gepleegd.’
Toch mag Tim Krabbé zich sinds gisteren thrillerschrijver noemen. Een jury onder voorzitterschap van Vrij Nederland-redacteur Diny van de Manakker heeft hem tot veler verrassing de Gouden Strop toegekend, de prijs (f 25.000) voor het beste spannende boek van het afgelopen jaar. In het juryrapport wordt zijn roman Vertraging zelfs ‘ongemeen spannend’ genoemd: ‘Het is niet als thriller geafficheerd, zelfs niet als literaire thriller, maar (meer…)

‘Zoveel vormen van verdriet, ik wist het niet’ – Connie Palmen over Ischa Meijer, rouw en ‘De Vriendschap’

Connie2foto

Interview met Connie Palmen na de dood van Ischa Meijer, CS Literair. Foto: Freddy Rikken

Eerste interview met Connie Palmen na de dood van Ischa Meijer. Over haar net verschenen roman ‘De vriendschap’, het missen van Ischa en rouw. De eerste plannen voor I.M.
Door Reinjan Mulder
Connie Palmen onderzoekt in haar tweede roman De vriendschap hoe mensen aan iets of iemand gehecht kunnen raken. Daarna had ze een volgend boek willen schrijven over liefde. Maar daar kwam iets tussen. Haar man Ischa Meijer ging dood. Ze besloot daarom eerst te beschrijven wat ze na zijn dood allemaal meemaakte. Connie Palmen ‘Ik ben plotseling een specialist in verdriet geworden. Ik heb daardoor slecht afscheid genomen van De vriendschap. Het lijkt nu of dat boek mee de dood ingegaan is. Het is voor mij nu al iets uit een vorig leven geworden. Nadat het af was, is er zo’n cesuur in mijn leven aangebracht. Alsof het boek meteen is meegesleurd in die dood.’
De vriendschap, het tweede boek van Connie Palmen (St. Odiliënberg, 1955) verscheen in het voorjaar van 1995 inderdaaad onder slecht gesternte. Op 14 februari, nog geen twee weken voordat het in een gigantische oplage in de winkel zou liggen, overleed Ischa Meijer, en zijn dood maakte de normaal zo feestelijke verschijning van haar nieuwe roman tot (meer…)

Bij de begrafenis van Annie M.G. Schmidt – In een roze wolk wordt Annie verlost uit de ban van de tijd

Door Reinjan Mulder
AMSTERDAM, 26 MEI 1995. ‘Daar zit die mevrouw in.’ Een klein meisje met zelfgeplukte bloemetjes in de hand heeft er weinig moeite mee om aan haar vriendinnetje uit te leggen wat zich in de met bloemen bedekte kist bevindt die door mannen in het zwart uit een rondvaartboot wordt gedragen. Ja, knikt het andere meisje, en ze zegt, om ook haar kennis te tonen: ‘Annie’.
Kinderen mochten woensdag vooraan staan, toen Annie M.G. Schmidt ’s middags temidden van honderden belangstellenden haar allerlaatste tocht maakte. Na een reis over de Amstel met de rondvaartboot in gezelschap van vrienden en familieleden, kwam de zondag overleden schrijfster in het begin van de middag aan op de Amstel-oevers bij de begraafplaats Zorgvlied. Daar namen enkele naasten haar kist op de schouders voor de laatste, vrolijke meters naar het graf.
Volgens Rudy Kousbroek die een van de sprekers was, heeft Annie Schmidt haar eigen dood altijd als een ‘feestelijke’ gebeurtenis gezien, net als geboren worden, beminnen, baren en het rijbewijs halen: “Ze beschreef de dood als het grote ophouden, een verlossing uit de ban van de tijd: ‘Die leugenachtige oneigenlijke tijd, die voorthollende alles meesleurende rivier, vol gif uit het verleden’.”
Annie Schmidt had in een van haar boeken laten weten een begrafenis in het roze te willen hebben. En veel aanwezigen hebben zich daar ook aan gehouden. De vrouwelijke ceremoniemeester draagt een roze mantelpak, in de borstzakjes van de heren prijken roze pochettes, in de knoopsgaten van het begrafenispersoneel bungelt meidoornbloesem, en verder zijn er de tientallen truien, jurkjes, mantelpakjes en jasjes in alle variëteiten van paars en roze. Wie niet beter wist zou zich op een bijeenkomst van de Bhagwan wanen.
Onder de belangstellenden waren veel bekende gezichten. Acteurs die een deel van hun succes aan het werk van de overledene te danken hebben, Annie Schmidts oud-uitgevers Reinold Kuipers en Tine van Buul, collega-dichters als Jan Boerstoel, Jan Kal en Ed Leeflang, collega kinderboekenschrijver Guus Kuijer, en ook Roel van Duyn, de oud-provo die in de verte misschien wel model heeft gestaan voor de Pluk van Pluk van de Petteflet.
Soms is niet duidelijk of de aanwezigen een act opvoeren of spontaan zichzelf zijn. “Schaamt u zich niet!”, roept een duur aangeklede, zwaar opgemaakte dame met een opvallend grote hoed tegen een paar aimabele bejaarden omdat ze met hun fiets de opstelling van de begrafenisstoet zouden hinderen. Een andere zuurpruim merkt, om zich heen kijkend, op dat het ‘bij Ischa’ nog net iets drukker was.
‘U vond ik altijd de beste!’ roept een oudere vrouw als ze in de stoet een magere Donald Jones herkent.
Jones lacht vereerd. ‘Jawel, Pension Hommeles!’
In de beslotenheid van de aula halen enkele vrienden persoonlijke herinneringen op aan de schrijfster en haar werk. Het gedicht ‘Drie ouwe ottertjes’ wordt voorgedragen. Er is iemand van Annie Schmidts befaamde voorleesclub: ‘Wij waren het publiek voor je wekelijkse one man show, en het was een hele goeie one man show’ – en er wordt gepraat over Frankrijk, waar Annie Schmidt jarenlang een huis had.
De cabaretier George Groot vergelijkt de overledene met de wonderlijk knoestige olijfbomen waar van buiten niet veel aan te zien is, maar die van binnen lang de warmte vasthouden. Hij memoreert hoe de schrijfster in haar nadagen ter bescherming van haar zieleheil bedacht hoe ze de twintigste eeuw aan Tsjechov zou kunnen uitleggen, onder het motto: ‘Dan snap ik er zelf tenminste ook wat van.’

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 26 mei 1995. 

Mislukte studie over Harry Mulisch roman ‘De Ontdekking van de hemel’

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Frans de Rover, Harry Mulisch ontdekt. Over Harry Mulisch en De ontdekking van de hemel. Uitg. De Bezige Bij, 165 blz.
Harry Mulisch ontdekt, dat onlangs tegelijk met het honderdduizendste exemplaar van Mulisch’ roman De ontdekking van de hemel is uitgekomen, is het soort studie zoals er in Nederland veel meer geschreven zouden moeten worden. Frans de Rover, hoogleraar Nederlands aan de Vrije Universiteit in Berlijn en in 1987 gepromoveerd op het werk van Mulisch, behandelt in het aantrekkelijk vormgegeven boekje op een luchtige, aangename toon bijna alle onderwerpen die de geïnteresseerde lezer zou willen weten over het drie jaar geleden verschenen hoogtepunt in het werk van de schrijver. Hij wijst op de ontstaansgeschiedenis van het boek, gaat in op de eerste aanzetten, hij geeft de verhaallijn weer, hij legt verbindingen tussen de roman en de persoonlijke geschiedenis van de schrijver, hij scheidt de autobiografische van de niet autobiografische elementen, en het betoog mondt uit in een omschrijving van de thematiek (‘de idee’) van Mulisch, zoals die vooral in dit laatste boek naar voren komt. Iedereen die de dikke roman met een meer dan gebruikelijke belangstelling heeft gelezen, moet naar een dergelijk boekje verlangen, om eindelijk eens zijn eigen veronderstellingen te kunnen toetsen aan wat de vakman erover zegt.
Dat wil niet zeggen dat de manier waarop De Rover zich van zijn taak heeft gekweten, geen kritiek verdient. Daarvoor draagt Harry Mulisch ontdekt te veel de sporen van een haastklus. Zo doet De Rover krampachtig pogingen om (meer…)