Liefde maak je zelf – Herinneringen van Adriaan Morriën

Door Reinjan Mulder
‘Ik wil niet oud worden, maar wel lang leven.’ Dat schreef de dichter Adriaan Morrien op 20 november 1954 in zijn dagboek. Hij was toen 42 jaar. De notitie is te vinden in Ik heb nu weer de tijd, een verzameling autobiografische fragmenten in de reeks Privé-domein van De Arbeiderspers.
Het is een intrigerende opmerking. Voorvoelde de schrijver al in 1954 dat hij nog eens één van Nederlands oudste levende schrijvers zou worden? Of vloeide de opmerking voort uit Morriens al langer gekoesterde fascinatie voor leeftijd en dood? Wie Ik heb nu weer de tijd nu leest, kan er niet omheen dat hij (meer…)

De beestachtige bronnen van Dick Hillenius

Door Reinjan Mulder 
Vier jaar lang, van 1983 tot kort voor zijn dood in 1987, had de schrijver en bioloog Dick Hillenius een column in het weekblad Vrij Nederland. Hoewel ik het blad al die jaren in handen moet hebben gehad, kan ik me niet herinneren toen ooit iets van hem gelezen te hebben. Ik vermoed dat Hillenius voor mij in die tijd al te veel iemand uit een voorbije periode was, een kabouter, druk in de weer het menselijk gedrag terug te voeren op zijn ‘beestachtige bronnen’. In de stukken die na zijn overlijden over hem in zijn geliefde Hollands Maandblad verschenen, werd hij ook wel een typische vertegenwoordiger van de jaren zestig genoemd – en die waren toen al lang en breed voorbij. Anarchistisch tot in zijn kleding, in hemden waarop geen das zich thuisvoelde, met een ontembare voorliefde voor experimenten om het experiment, en altijd op zoek naar onverwachte verbanden tussen de vele terreinen waarin hij genteresseerd was: kunst, literatuur, biologie en het menselijk samenleven.
Hillenius was de modefilosoof die (meer…)

Graham Swift en W.G. Sebald: Engeland als arme slager

Door Reinjan Mulder
Het boek dat mij in 1997 het meest heeft geraakt, was Last Orders van de Engelse schrijver Graham Swift. In deze roman, die terecht met de Bookerprijs is bekroond, trekken vier mannen van Londen naar Margate om de as van hun overleden vriend in te zee te strooien. Ze kennen elkaar uit de oorlogsjaren of kort daarna, uit het buurtcaf. Op weg naar de kust komt de ene weemoedige herinnering aan hun eigen leven na de andere op.
Het vervelende – of misschien ook wel het mooie – van literatuur is dat je makkelijker kunt aangeven waarom een boek je tegenstaat dan waarom het je raakt. Zolang een roman je niet in zijn greep heeft, valt er veel over te zeggen. Je kunt met distantie de stijl en de thematiek beschrijven en deze vergelijken met die in andere boeken. Je kunt de ontwikkeling van de auteur schetsen en hem in een stroming of genre plaatsen. Maar bij de beste boeken lukt dat niet. Onvermijdelijk ga je stamelend en stotterend kopje onder.
Dat overkwam me bij Last Orders. Ik zag dat het boek uitzonderlijk was door zijn veelstemmigheid, het zit vol ingehouden melancholie, en het vestigt de aandacht op de schoonheid van het alledaagse. Maar daarin school niet zijn kracht. Later

(meer…)

We moeten gaan lezen zoals we tv kijken – interview met Alessandro Baricco

Door Reinjan Mulder
Lezers van zestig vinden zijn boeken lastig te volgen, vermoedt de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco. Hij schrijft voor mensen die zijn opgegroeid met de televisie. Een normaal mens ziet alleen nog maar fragmenten. Hij is niet meer op zoek naar iemand die alles uitlegt. Holden Caulfield, de jeugdige held uit de roman The Catcher in the Rye, had het niet zo op scholen en leraren. In het klassieke boek van J.D. Salinger vertelt hij in één lange klaagzang hoe hij op een dag genoeg had van het geregelde leven en op zoek ging naar iets beters. Je kunt je afvragen wat Holden, of zijn geestelijke vader, er van gevonden zou hebben dat er een school naar hem is vernoemd. Op de Scuola Holden, aan de Corso Dante in Turijn, geeft sinds tweenhalf jaar een groep leraren elke dag van tien uur ’s morgens tot in de avond les aan zestig ijverige studenten.
De Italiaanse schrijver Alessandro Baricco, een van de oprichters en directeuren van de school, troost zich met de gedachte dat (meer…)

H.C. ten Berge – bij de toekenning van de Constantijn Huygensprijs in 1996 aan de schrijver

Ten Berges nu meer dan dertigjarige schrijverschap heeft altijd op de een of andere manier in het teken van het tobben gestaan. Was het niet over de ondergang van de natuur dan was het wel over de oppervlakkigheid van de westerse beschaving of de tegenstand die zijn literaire projecten ondervonden. Niet voor niets heet één van zijn bekendere bundels Liederen van angst en vertwijfeling. Tien jaar geleden verscheen weliswaar de later voor de AKO-prijs genomineerde roman Het geheim van een opgewekt humeur, maar bij die titel moest de nadruk vooral op het woordje ‘geheim’ worden gelegd. De opgewekte humeuren liggen voor Ten Berge nooit voor het oprapen. Het juryrapport van de Constantijn Huygensprijs prijst hem als ‘een man van de taal, die alles wat hij te zoeken en te zeggen heeft, gestalte geeft in constructies waarin de verschillende lagen ingenieus met elkaar verbonden zijn, in woorden die fonkelen van dubbelzinnigheid, en in een onorthodoxe, vaak betekenisvolle typografie.’Literatuur is een ernstige zaak.
Ook in zijn begin dit jaar verschenen essaybundel Vrouwen, jaloezie en andere ongemakken, met als ondertitel ‘Dagboekbladen, veldnotities’ laat de nu 57-jarige schrijver zich kennen als een aarts-mopperaar. In het achtste hoofdstuk, dat met gevoel voor understatement ‘Uit de losse pols’ is genoemd, geeft hij al meteen een paar fraaie karakteriseringen van zijn dichterschap. Het hoofdstuk begint met deze typische Ten Berge-zin: ‘De neiging tot acribie heeft me niet zelden parten gespeeld bij pogingen de fel begeerde staat van zorgeloze slordigheid te bereiken.’ Het is het begin van een moeizaam geformuleerde reeks verschillen die de schrijver naar zijn gevoel van de zoveel succesvollere Vijftigers onderscheidt.
Niet alleen ziet Ten Berge zich als een nauwkeuriger (acribischer) dichter dan de experimentelen, hij is ook veel minder politiek dan zij. Als dichter die in de jaren zestig debuteerde, heeft hij zich nooit zo betrokken gevoeld bij het grote onrecht in de wereld. Hem ging het eerder om de dreigende aantasting van de natuur. Ten Berge gelooft dat hij in die tijd een, wat hij zelf noemt, ‘indiaans levensbesef’ heeft ontwikkeld dat eerbied voor de aarde voorop stelde. Kort na zijn prozadebuut Canaletto en andere verhalen (1969) heeft hij zich op de cultuur van indianen, eskimo’s en andere natuurvolken gestort en die heeft hij zo veel mogelijk in zijn eigen werk willen integreren. Dat leidde tot de bundel De Witte sjamaan (1973,) waarin hij elementen verwerkte uit wat hij als de eskimo-cultuur zag, tot het reisverslag De beren van Churchill (1978), de bundel Texaanse elegieën (1983), vertalingen van eskimofabels in De Raaf en de Walvis, Poëzie van de Azteken, en tot een verzameling mythen uit Noordwest-Amerika, De Dood is de Jager.
In een vandaag ter gelegenheid van de prijsuitreiking verschenen boekje over de bekroningen van de Jan Campertstichting schrijft de dichter Peter Nijmeijer dat Ten Berges pessimisme is voortgekomen uit zijn afkeer van de in het westen heersende modes die eens per week veranderen: ‘Dat de Nederlandse bevolking daaronder lijdt, het zij zo; dat lijkt inherent aan het systeem dat we hebben gekozen. Maar het is (voor Ten Berge, RM) onverteerbaar dat ook gebieden als Siberië en Noord-Canada, door invloeden van buitenaf, binnen afzienbare tijd aan (een) hype zullen moeten geloven.’
H.C. ten Berge heeft in de loop van zijn schrijverschap niet altijd de waardering gekregen die hij zich had gewenst. En dat is waarschijnlijk niet alleen, zoals hij denkt, aan de boze buitenwereld te danken. Het treurige van Ten Berges werk is, afgezien van de inhoud, dat de grote nauwkeurigheid die hij steeds heeft nagestreefd, maar zelden tot echt grote schoonheid heeft geleid. Zijn poëzie kent verschillende grootse momenten, maar in zijn proza zou je graag wat meer ongedwongen verbeeldingskracht van de Vijftigers tegenkomen. Vooral in zijn essays schrijft Ten Berge soms een soort ambtenaren-Nederlands dat in de hele Nederlandse literatuur zijn gelijke niet kent. In zijn eerder genoemde essay over zijn poëtica komt hij bijvoorbeeld tot deze woekerende reeks uitspraken: ‘Er is [bij mij, HCtB] sprake van een grotere bewustwording van des dichters materiaal: de taal. Er wordt een scherper taalbewustzijn ontwikkeld. Deze ontwikkeling mondt uit in een kritische en kritiserende opstelling ten opzichte van alles wat door taal is of wordt aangeraakt. Voorbehouden en complicaties zijn hier onvermijdelijk, omdat bijna alles in taal of door middel van taal wordt gedacht en waargenomen. Aan alles wat wij zien kleeft een naam, een woord, een begrip.’
Ten Berges tragiek – dat moet maar eens gezegd – is dat zijn belangrijkste verdiensten voor de literatuur alle uit de jaren zestig dateren. Hij schreef in die tijd een paar alom gewaardeerde en bekroonde dichtbundels. Hij richtte zijn eigen avantgarde-tijdschrift Raster op. En als klap op de vuurpijl kwam in 1969 zijn eerste verhalenbundel Canaletto en andere verhalen uit. Ik herinner me dit debuut verschillende keren te hebben gelezen en het steeds weer te hebben ervaren als een openbaring. Wat er me van is bijgebleven, zijn reeksen droombeelden op Poolse lokaties en een mysterieuze vrouw. Zulke literatuur was er toen nog niet, in Nederland.
Volgens het documentatiesysteem van de Nederlandse Bibliotheekcentrale is Ten Berges prozadebuut nog altijd zijn meest gerecenseerde boek. In de Volkskrant wijdde Kees Fens er een uitvoerige analyse aan in de beste merlinistische traditie. Daarna leek het of de ader van Ten Berge was opgedroogd. Hij ging op reis, stortte zich op de vertellingen van eskimo’s en indianen, en wanneer hij met eigen proza kwam, was dat niet zelden een bewerking van oude stukken uit Canaletto.
Het door Ten Berge geleide Raster begon in die tijd aan eenzelfde soort bloedarmoede te lijden. De structurele analyses die het blad in de lijn van het verdwenen Merlijn had willen afdrukken, hadden hun beste tijd gehad. In plaats daarvan kwam wat Ten Berge later noemde ‘literatuur die een regelrechte verbinding legde met het bestaan en de natuur’ of die een gevoel uitstraalde van ‘diepe verbondenheid met de aarde en het aardse’.
Daarnaast rukten in het blad in snel tempo de theoretische en abstracte beschouwingen op. In een opmerkelijk openhartige terugblik op die periode in Vrouwen, jaloezie en andere ongemakken geeft Ten Berge toe dat hij dit soort stukken ook maar hoogst zelden in één keer uitlas. Op vertwijfelde momenten riep de tijdschriftleider Spinoza te hulp die had gezegd dat al het voortreffelijke moeizaam en zeldzaam is. Wat hij vergat te bedenken was dat niet al het moeizame en zeldzame daarom ook meteen buitengewoon en voortreffelijk is.
Het is tekenend dat Ten Berge zich aan het eind van zijn carrière tot het genre heeft bekeerd dat aanvankelijk het verst van hem af stond. In zijn laatste twee boeken met ‘dagboekfragmenten en veldnotities’ is de verbeelding verdwenen. De schrijver en dichter Ten Berge bestaat niet meer. Wanneer de jury van de Constantijn Huygensprijs opsomt waarvoor Ten Berge wordt bekroond, noemt zij nadrukkelijk alle genres die hij heeft beoefend: ‘Zowel de dichter als de prozaschrijver, zowel de essayist als de tijdschriftredacteur, zowel de sprookjes- en verhalenverzamelaar als de ververser van onze literatuur rechtvaardigen de toekenning van de Constantijn Huygensprijs.

Verscheen eerder als column in de bijlage Boeken van NRC Handelsblad op 13 december 1996 

Een zigeuner-roman – Reinjan Mulder over Margriet de Moor’s ‘Hertog van Egypte’

Door Reinjan Mulder
Recensie van Margriet de Moor, Hertog van Egypte, Uitg. Querido. 1996
Is het goed om te schrijven over wie dat zelf per se niet doet? In haar roman Hertog van Egypte heeft Margriet de Moor een cultuur willen oproepen die het moet hebben van mondeling doorgegeven verhalen. De logica speelt in deze cultuur een ondergeschikte rol. Oorzaak en gevolg zijn onbelangrijk. Besluiten worden niet genomen op grond van redeneringen, maar op grond van voortekenen of wat ‘een wilde reflex van het geheugen’ wordt genoemd. Alles, zo zegt de verteller in de roman, speelt zich af op ‘de vlakte van taal en dromen’.
Door toch over die wereld te schrijven kan een schrijver proberen er vat op krijgen. Maar dat moet dan natuurlijk niet te rechtlijnig gebeuren. ‘Er is geen compositie’, schrijft De Moor provocerend in haar roman. De elementen (meer…)

Graham Swift over zijn roman Last Orders: ‘Oorlog is een armeluisvakantie’

Door Reinjan Mulder
In zijn met de Bookerprijs bekroonde roman Last orders (Laatste ronde) geeft de Engelse schrijver Graham Swift (1949) vier gewone mensen een stem: een begrafenisondernemer, een slager, een autohandelaar en een groenteman. ‘Ik wilde niet weer een roman schrijven die zich in een vreemde of theatrale omgeving afspeelt,’ zegt hij als ik hem in de week voordat bekend wordt dat hij de prijs zal winnen in het kantoor van zijn Londense uitgever spreek. ‘De meeste mensen werken nu eenmaal het grootste deel van hun leven. Veel romans miskennen dat gegeven.’
Ik heb Graham Swift dan al – min of meer als grap – gewaarschuwd dat de Bookerprijs genomineerden die ik voor NRC Handelsblad interview, de grote prijs daarna in de regel ook plegen te winnen. Vorig jaar had ik bijvoorbeeld Pat Barker geïnterviewd, en zie: een paar dagen later won ze inderdaad de Bookerprijs. Hij kan er wel om lachen en vertelt dat Last orders zijn allereerste roman is waarin geen van de personages hoger onderwijs heeft gevolgd. Zijn boek gaat, anders dan bij hem gebruikelijk is, nu alleen maar over mensen uit een achterbuurt. Graham Swift: ‘Ze zeggen alleen wat de meeste mensen zeggen. Maar dat kan toch iets bijzonders hebben. Dat heb ik in mijn roman willen laten zien. De begrafenisondernemer die ik beschrijf, is zich er bijvoorbeeld heel erg van bewust hoe hij met de dood omgaat. Hij weet uit eigen ervaring dat die voor iedereen hetzelfde is. Hij heeft het over ‘de grote gelijkmaker’. Dat zijn het soort onderwerpen waarover ik een boek heb willen schrijven. Het moest gaan over

(meer…)

Die wit geweld – Bij de dood van de Zuidafrikaanse uitgever A.A. Balkema (89)

Door Reinjan Mulder
In de Zuidafrikaanse pers heeft het overlijden van de Nederlandse uitgever en boekverkoper A.A. Balkema (89) op 4 september 1996 aanmerkelijk meer aandacht gekregen dan in Nederland. Drie dagen na zijn dood in een Rotterdams verzorgingstehuis schreef het dagblad Die Burger dat het slechte nieuws zich ‘soos die spreekwoordelike veldbrand’ door de Kaap heeft verspreid.
Wie de Zuidafrikaanse uitgeverswereld wat beter kent, zal dat niet verwonderen. Adriaan van Dis: ‘A.A. Balkema wist de Afrikaners bewust te maken van hun eigen cultuur en hen uit te tillen boven de grote boerenfamilie. Hij bedreef een soort ontwikkelingshulp, maar in een tijd dat hij daarvoor beschimpt werd.’
A.A. Balkema had niet alleen een goed gevoel voor vormgeving en druktechniek, hij wist ook (meer…)

Een voorliefde voor spiegels – Gerrit Komrij’s kunst-essays

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Gerrit Komrij. Kijken is bekeken worden. Uit de kelders van Het Stedelijk. Uitg. De Arbeiderspers/Stedelijk museum. 1996; Gerrit Komrij, Een zakenlunch in Sintra en andere Portugese verhalen. Uitg. De Arbeiderspers. 1996.
In zijn essaybundel Kijken is bekeken worden, die de door hem samengestelde tentoonstelling met werk uit de kelders van het Stedelijk Museum in Amsterdam begeleidt, stelt Gerrit Komrij een intrigerende vraag. Waarom is de moderne kunst in deze eeuw wel, en de moderne literatuur niet aangeslagen? Met moderne kunst bedoelt Komrij de kunst die niet meer, zoals vroeger, naar iets anders verwijst dan zichzelf. Er zijn, beseft hij, in de literatuur wel pogingen ondernomen om de woorden los te maken van hun betekenis, maar die zijn op niets uitgelopen. Een woord is kennelijk iets anders dan een beeld. Een klank zonder meer is niets, een lijn of kleur wel. Het modernisme dat in de beeldende kunst de enige levensvatbare richting is geworden, was in de literatuur een ‘doodlopende straat’.
Het gevolg is, nog steeds volgens Komrij, dat de literatuur en de beeldende kunst steeds meer uit elkaar zijn gegroeid. De kunst heeft (meer…)

‘Plaatstaal’: Natasha Gerson schrijft krakersroman

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Natasha Gerson, Plaatstaal. Uitg. Van Gennep, 428 blz.
In 1985 ontruimde de Amsterdamse politie een kraakpand in de Schaepmanstraat. Het was een actie als zoveel andere in die tijd, maar achteraf zou de naam ‘Schaepmanstraat’ legendarisch worden. Bij de nasleep viel een dode. In het cellenblok van het hoofdbureau van politie overleed de nacht na de ontruiming de kraker Hans Kok. Nederland had er een martelaar bij. De zaak die Nederland maanden in haar greep hield, heeft in 1990 als inspiratie gediend voor de roman Advocaat van den hanen van A.F.Th. van der Heijden. Zes jaar later kwam daar nog een tweede roman over deze affaire bij: het baksteendikke Plaatstaal van de uit de kraakbeweging afkomstige, Natasha Gerson (1969).
Aan de oppervlakte doet haar boek wel (meer…)