J.J. Audubon en het Teylers Museum

Lezing gehouden voor de Vrienden van het Teylers Museum, Haarlem, november 2007

Hoe komt het dat zich in Haarlem een van de mooiste, de bekendste en de duurste boeken ter wereld bevindt? En hoe is het daar gekomen? Dat boek is The Birds of America van John James Audubon.
The Birds of America is in de jaren twintig en dertig van de voorvorige eeuw in Londen gedrukt. Het is daar eerst op koperen platen gegraveerd, naar het voorbeeld van doorgewerkte aquarellen die Audubon had aangeleverd, en vervolgens in een beperkte oplage op grote handpersen in zwart wit afgedrukt. Daarna volgde het inkleuren. U moet dat zo zien dat een team van ongeveer vijftig inkleurders de prenten stuk voor stuk met de hand zat in te kleuren.

Rode Lepelaar
Dat alles gebeurde in de werkplaats van vader en zoon Robert Havell, twee bekwame graveurs en drukkers, die in Oxford Street in Londen (meer…)

J.J. Audubon’s ‘Vogels van Formaat’

Ingezonden mededeling

De vogeltekenaar en uitgever J.J. Audubon in Nederland

In het Haarlemse Teylers Museum bevindt zich sinds twee eeuwen  een van de weinige complete exemplaren die zijn overgebleven van The Birds of America van John James Audubon (1785-1851). In dit beroemde plaatwerk, dat inmiddels tot de duurste boeken ter wereld behoort, zijn alle vogels van Noord- en Zuid-Amerika in hun natuurlijke omgeving afgebeeld.

Boekomslag

Boekomslag

Het bijzondere van Audubon was dat hij in zijn meesterwerk brak met de traditionele vogelafbeelding die de dieren in een rustige positie en tegen een onopvallende achtergrond plaatste. Audubon wilde de dynamiek van vogels laten zien. Hij legde veel nadruk op hun levendigheid en op hun typische bewegingen.
Audubon schilderde elke vogel op ware grootte, het zogenaamde Dubbel Olifantformaat (64 x 97), ook wanneer hij daarvoor een flamingo moest laten bukken omdat hij anders niet op het papier zou passen. En hij ging de wreedheid die hij in de vogelwereld zag, absoluut niet uit de weg. De afbeelding van drie blauwe gaaien die het nest plunderen van een andere vogel is nog altijd schokkend, voor sommigen misschien zelfs stuitend.

In het boek boek Vogels van Formaat gaat Reinjan Mulder in op Audubons werkwijze en zijn Frans-Amerikaanse achtergrond, maar ook op het veranderde denken over dieren in de 19de eeuw en op de betekenis die Audubon had voor Charles Darwin en voor het Amerikaanse levensgevoel.

Reinjan Mulder, Vogels van Formaat. Uitgeverij Nieuw Amsterdam. Tweede druk, november 2007.

Voor een bespreking van Vogels van Formaat in NRC Handelsblad klik hier.

Noach, Audubon en wij

Rede bij de opening van J.J. Audubon tentoonstelling in Teylers Museum in Haarlem, oktober 2007

Noach, de man van de ark, had het maar gemakkelijk. Toen hij zijn gigantische ark eenmaal af had, hoefde hij alleen maar de loopplank uit te leggen, en daar kwamen ze: alle dierensoorten die er op aarde bestonden, twee aan twee, een mannetje en een vrouwtje. Van alle soorten vogels, van alle soorten vee, en van alles wat er op de aarde rondkruipt, rein of onrein, had God gezegd, zullen er twee naar je toe komen, en die zullen in leven blijven.

(meer…)

Bij de dood van Adriaan Morriën (90): ‘een echte heiden’

Door Reinjan Mulder
Op vrijdag 7 juni 2002, twee dagen na zijn negentigste verjaardag, overleed de dichter, schrijver en criticus Adriaan Morriën. Mijn eerste gesprek met Morriën zal ik niet gauw vergeten. Tijdens een feestelijk dinertje was ik naast hem aan tafel geplaatst, en het eerste dat hij me vroeg was of ik vaak masturbeerde. Toen ik hem voorstelde eerst eens over iets anders te praten – kwam daar het voorgerecht niet door? – reageerde hij stomverbaasd, en ook zorgelijk. Hoezo, iets anders? Schaamde ik me soms? Daar was toch helemaal geen reden voor.
Het zou een incident kunnen zijn, een anekdote, in een leven dat toch al rijk aan incidenten was. Maar bij Adriaan Morriën was het méér. Niet alleen was hij, zoals zijn werk laat zien, al vanaf zijn eerste publicaties in de jaren dertig hevig geïnteresseerd in de meer intieme kanten van de mens. Hij schreef en dichtte ook graag over de schaamte die daar meestal mee samengaat. Niet, zoals aan tafel, als iets wat absurd en achterhaald was. Maar eerder als een sentiment dat steeds kan terugkeren en, mits goed gedoseerd, een motor kan zijn voor zelfonderzoek. Wat Adriaan Morriën in bijna al zijn werk deed, was de schaamte (meer…)

Meesterproef van A.F.Th. van der Heijden – De dans van de harken

Door Reinjan Mulder
Recensie van A.F.Th. van der Heijden, Advocaat van de Hanen 
Advocaten hebben een moeilijk beroep. Ze moeten hun weg zoeken in de vele wetboeken die in hun vak een rol spelen. Maar ze moeten ook, en dat is vaak aanzienlijk lastiger, hun weg weten te vinden temidden van de vele partijen die in een rechtszaak tegenover elkaar komen te staan. Elke advocaat heeft te maken met cliënten. Mensen die hun lot voor enige tijd in zijn handen leggen, maar hem van de ene op de andere dag ook weer kunnen afdanken. Hij krijgt te maken met de tegenpartij van zijn cliënten, mensen die in hem de vertegenwoordiger van het kwaad zullen zien. Hij kan te maken krijgen met een advocaat van de tegenpartij, iemand die hem op grond van zijn rol moet voorhouden dat zijn opvattingen en verwachtingen nergens op gebaseerd zijn. In strafzaken stoot de advocaat op mensen van de politie en de justitie, die onvriendelijk tegen hem zijn omdat ze snel een bewijs rond willen hebben. En dan moet de advocaat ook nog rekening houden met de rechterlijke macht, die hem niet alleen tijdens de zitting, maar ook later, op elk moment in zijn loopbaan dwars kan zitten. De advocaat is, kortom, het middelpunt van een strijd. Dat wordt nog eens duidelijk bevestigd door het boek Advocaat van de hanen van A.F.Th. van der Heijden, dat vanaf

(meer…)

Uitgever Reinjan Mulder in ‘Trouw’: een boek met het woord ‘indrukwekkend’ in de flaptekst gooi ik meteen weg

Door Onno Blom

‘Dáár speelt een van de romans, die ik nu onder handen heb.’ Reinjan Mulder, sinds een halfjaar uitgever bij De Geus, wijst over de daken van Amsterdam-Zuid naar de puntige, neo-gotische torentjes van het Sweelinck Conservatorium. ‘Hele delen van Het talent van Elisabeth Nobel spelen zich af op plekken waar ik dagelijks kom, in de Van Baerlestraat, Bodega Keijzer. Ik lees het als het ware in mijn eigen voetstappen.’

Reinjan Mulder werkt drie van de vijf werkdagen in alle rust op de ruime zolder van zijn huis in de schaduw van het Concertgebouw. Dit voorjaar vertrok hij als redacteur literatuur van NRC Handelsblad. Na jaren als criticus en interviewer over de nieuwste boeken te hebben geschreven, heeft hij nu plaatsgenomen aan de andere kant van de tafel. Mulder is de boeken zelf gaan produceren. Hij is (meer…)

Een ontmoeting met Wole Soyinka

Door Reinjan Mulder
LEIPZIG, 21 MAART 1997. Wanneer begint ballingschap? De Nigeriaanse schrijver en Nobelprijswinnaar Wole Soyinka had al zien aankomen dat hij die vraag vroeg of laat zou stellen. Toch had hij vorige maand niet kunnen voorspellen dat het thema van zijn lezing in het Leipziger boekencentrum Haus des Buches zo actueel zou zijn. Nauwelijks een week geleden werd bekend dat de 62-jarige Nigeriaan door het militaire regime van zijn land is aangeklaagd wegens hoogverraad. Na het proces tegen de schrijver Ken Saro Wiwa, dat eindigde in een snel voltrokken doodvonnis, loopt de in Amerika op een schuiladres wonende Soyinka nu het gevaar hetzelfde te overkomen.
Volgens Soyinka zelf staat het doodvonnis tegen hem zelfs al vast. Formeel wordt hij beschuldigd van betrokkenheid bij een aantal recente bomaanslagen, wat hij “volledige waanzin” noemt. De schrijver is ervan overtuigd dat het eerder zijn niet aflatende kritiek op het Nigeriaanse regime is, onder meer in het vorig jaar verschenen boek The Open Sore of a Continent, dat tot het opsporingsbevel heeft geleid.

Voor Soyinka maakt de beschuldiging het leven nog iets lastiger dan het al was. Zijn bezoek aan Leipzig, waar de jaarlijkse Buchmesse is begonnen, moest korter zijn dan gepland. De presentatie van het mede door hem geschreven boek Das rebellische Wort in het Bach Museum tegenover de Thomas Kirche kon de schrijver niet zelf bijwonen. Volgens zijn uitgever Ch. Links was Soyinka er in Duitsland achter gekomen dat er misschien ook uitleveringsverdragen tussen Nigeria en een aantal Europese landen bestonden en uit vrees voor uitwijzing zou hij ’s middags meteen zijn doorgevlogen naar Brussel voor diplomatiek overleg.

Tijdens de lezing ’s morgens was er van spanning nog weinig te merken. Een tengere man met grijzend krulhaar die kwiek naar de katheder loopt zonder dat een nacht in het vliegtuig uit Houston zichtbaar sporen van vermoeidheid heeft achtergelaten. Ingeleid door de erepresident van de Oostduitse PEN, de onvermoeibare Stefan Heym, schetst de in 1994 illegaal uit Nigeria vertrokken Soyinka voor de deelnemers aan het symposium ‘Exil und Literatur’ hoe verschillend ballingschap voor schrijvers kan uitwerken. Voor sommigen is het niet minder dan een ramp, voor anderen verandert er nauwelijks iets.

Hij verontschuldigt zich voor zijn stem. Sinds hij vorige week een toernee door Canada moest onderbreken vanwege ‘een idioot’ in Nigeria heeft hij aan de lopende band interviews moeten geven. Soyinka is al voor de derde keer van zijn geboorteland afgesneden. Hij weet zo langzamerhand wat ballingschap is. Niet de fysieke gebeurtenis van het verdreven zijn is het belangrijkste, zegt hij, maar de geestelijke toestand die daarop volgt. Bijna altijd komt er een moment waarop het bewustzijn weet dat het is afgesneden van ervaringen die met andere plaatsen zijn verbonden. Dan begint de echte ballingschap, die volgens sommigen zo belangrijk voor hun schrijven is.

Voor Soyinka blijft Nigeria een bron van ergernis en inspiratie. In een interview in Die Zeit van deze week heeft hij nog eens herhaald dat de schuld van Shell aan de verwoesting van het Ogoni-gebied voor hem vaststaat. Het geld dat Shell nu aan een Nigeriaanse gasinstallatie levert noemt hij niets anders dan ‘bloedgeld’. In het interview wijst hij erop dat Shell niets doet om het regime van Abache ten val te brengen en hij roept op tot een boycot van Nigeria. “Europa moet eindelijk optreden anders neemt overal in Afrika een corrupte elite van generaals de macht over en ontwricht Nigeria de hele regio”.

Zijn lezing eindigt de schrijver met een theatrale evocatie van een ochtend in Nieuw Zeeland, een jaar geleden. Hij wordt wakker van een bekend geluid: de muziek van een orkest zoals hij dat vroeger in Nigeria hoorde. Het duurt even voor hij weet wat hij mist: het gekwaak van kikkers.

In het besef van zijn geboorteland te zijn afgesneden roept hij vervolgens een hallucinerende reeks beelden en teksten op. Van de verwoestingen van het Ogoni-gebied gaat hij over op regels uit The Wasteland van T.S. Eliot, op een repetitie voor een politiek toneelstuk tegen het proces tegen Ken Saro Wiwa in Engeland, een demonstratie tegen John Major en op een verhaal van de Japanner Kenzaburo Oë. ‘In al deze haastige collages en door elkaar heen lopende beelden, waar precies was mijn thuis? En waar ballingschap?’ Het betoog kan zo gelezen worden dat een balling gebaat is bij gemengde voorouders, echte of literaire.

Alleen zo, aldus Soyinka, kunnen in benarde omstandigheden andere, gelukkige ervaringen tot hem doordringen.

De kracht van de literaire reeks – gesprek met Lisa Kuitert

Door Reinjan Mulder
De literaire uitgeverij is een cyclisch bedrijf. Een succes dat te lang duurt verandert bijna altijd in een anti-succes. Een schrijver die niet tijdig de bakens verzet, loopt het risico op de achtergrond te raken. En een uitgeverij die op hetzelfde spoor blijft zitten, kan in de versukkeling raken.
Dat hoeft geen reden te zijn om steeds maar weer het roer om te gooien. Juist van literatuur mag je verwachten dat ze zich van de waan van de dag niets aantrekt. Er blijft ook altijd iets te hopen. Als een schrijver of uitgever maar lang genoeg leeft, en over een lange adem beschikt, kan hij vanzelf weer in de mode komen.Maar wie daar het geduld niet voor heeft, zal zich tussentijds moeten vernieuwen. Een van de beproefde manieren waarop uitgevers dat doen is door (meer…)

Interview met schrijver Allard Schröder: ‘De rol van de kunstenaar als uitzonderlijk mens is uitgespeeld’

Door Reinjan Mulder 
Schrijver Allard Schröder zou in zijn werk het liefst onzichtbaar zijn. En ook als mens is hij bescheiden. Hij praat niet graag over zichzelf. En als hij het doet, probeert hij zichzelf zo veel mogelijk te kleineren of te verbergen. In een lezing over de Bekentenissen van Rousseau in de Amsterdamse Balie zei hij eens over kunstenaars die zichzelf graag naar voren schuiven: ‘De rol van de kunstenaar als uitzonderlijk mens is, na haar laatste opvliegers in de jaren zeventig, uitgespeeld of ontaard in hansworsterij.’
Volgens Schröder is er niets zo treurig als overblijfselen uit de tijd van het ‘grote kunstenaarschap’ die zich nu nog in hun oude rol presenteren. ‘We hebben Dali, Gilbert en George en Jeff Koons gehad, en we

(meer…)

Een idealistisch uitgever – Bij de dood van Jos Knipscheer

Door Reinjan Mulder 
Sommige uitgevers gaan het vak in om rijk te worden, andere beginnen iets omdat ze een bepaald soort boeken onder de aandacht willen brengen. Tot het laatste soort behoorde de Jos Knipscheer. Samen met zijn broer Frank zette hij in de jaren zeventig in Haarlem een kleine eigen uitgeverij op onder de naam In de Knipscheer.
Sindsdien staat deze naam voor een van de meest persoonlijke literaire fondsen van Nederland. De Knipscheers vonden dat de bestaande uitgevers zich te veel op een kortzichtig westers cultuurmodel richtten. In plaats daarvan kwamen zij met vertalingen van Noordamerikaanse indianen en de Poolse schrijver Marian Pankowski.
Al gauw verbreedde hun fonds zich tot bijna alles wat maar tegen de hoofdstroom inging. Jos Knipscheer was daarbij jaren lang (meer…)