Een schemergebied

Haus am Wannsee, Berlijn

Haus am Wannsee, Berlijn

Door onze redactie

HOF, 30 november – Drie voormalige werknemers van het crematorium in de Duitse stad Hof zijn vorig jaar vrijgesproken nadat ze uit de as van zeshonderd lijken de gouden kiezen, het zogeheten Zahngold, hadden weggehaald en verkocht. De rechtbank van Hof vond hun lucratieve handel noch lijkschennis noch diefstal. De mannen, in de leeftijd tussen 49 en 51, hadden in 2005 en 2006 50.000 euro verdiend met de verkoop van de goudresten.
Volgens de rechtbank is het verbranden van lijken ‘een koele en (meer…)

‘Auch mit Zähnen’ – Multatuli’s wraak

Weingut Reisinger

Weingut Reisinger vanuit Multatuli’s keuken gezien

Door Reinjan Mulder

Ik zit in de boeken, en dat brengt met zich mee dat ik één keer per jaar in Frankfurt de Boekenbeurs bezoek. Niet om boeken te kopen, er verschijnen al meer dan genoeg boeken in Nederland, maar om de mensen te zien die zich achter de boeken ophouden. De uitgevers, de redacteuren, de mensen van het Productiefonds, en de internationale agenten, ja, vooral die.
De meeste van die mensen achter de boeken zitten tijdens de Boekenbeurs in een hotel in Frankfurt, waar ze per dag vijfhonderd euro betalen voor een kamertje van hoogstens drie bij vier, maar ik geef er de voorkeur aan om dan aan de Rijn te logeren. In het plaatsje Nieder-Ingelheim ligt een heerlijk hotel dat luistert naar de veelbelovende naam Multatuli, en daar, in de kamer waar 121 jaar geleden Nederlands grootste schrijver de geest gaf, lees ik (meer…)

Redders van de verloren tijd

Door Reinjan Mulder

Meer dan een eeuw lang was St. Pancras Station in Londen het paradepaardje van de Britse Spoorwegen. Het werd gebouwd rond 1860 als laatste van de reeks grote Londense stations en diende als het eindpunt van de belangrijke lijn naar Midden Engeland. Anders dan Liverpool Street Station of Victoria werd het kolossale station in een toen zeer moderne neo-gothische stijl opgetrokken, als een kathedraal, met veel ronde en puntige vormen en talloze victoriaanse ornamenten. Sinds 1873 was er bovendien nog het grootste hotel van Londen gevestigd, het Midlands Grand Hotel, met honderden luxueuze kamers en, een noviteit in die dagen, een hydraulische lift. (meer…)

Opnieuw beginnen in Lissabon

Pascal Mercier: Nachttrein naar Lissabon

‘Als het zo is, dat wij slechts een klein deel kunnen leven van hetgeen we in ons hebben – wat gebeurt er dan met de rest?’ Dat is de vraag die de Zwitserse leraar Raimund Gregorius stelt in Nachttrein naar Lissabon van de Duitse schrijver Pascal Mercier, wanneer hij van het ene moment op het andere besluit de school waar hij meer dan dertig jaar heeft lesgegeven in de steek te laten, en af te reizen naar Lissabon. Gregorius realiseert zich dat, als hij nu niets doet, zijn leerlingen nog zoveel meer leven voor zich hebben dan hijzelf. Hij wil ‘nog iets anders’ van zijn leven maken. (meer…)

Het absolute nulpunt

Het Leidse Museum Boerhaave heeft een fraaie tentoonstelling ingericht over Heike Kamerlingh Onnes ingericht, de natuurkundige die Leiden tot de koudste plek op aarde maakte.
Bij wijze van experiment is de toegang tot ‘De jacht op het Absolute Nulpunt’ gratis.
Ik vraag de kassier om een kaartje en krijg een strookje met de tekst: (meer…)

De mythe van Amsterdam Wereldboekenstad

Door Hester Knibbe, Reinjan Mulder en Barber van de Pol
Is ‘wereldboekenstad’ Amsterdam werkelijk altijd zo’n open stad geweest voor schrijvers – en hebben de drie iconen daar veel van mogen profiteren? En waarom kreeg Harry Mulisch geen ererol bij de openingsceremonie?
In Amsterdam heeft prinses Laurentien vorige week met het openslaan van een reuzenboek de manifestatie Amsterdam Wereldboekenstad geopend. Het thema van deze een heel jaar durende manifestatie is: ‘Open boek’. Amsterdam wil daarmee laten zien door de eeuwen heen een ‘vrijhaven’ te zijn voor het geschreven woord.
Dat is een mooi streven. De vraag is echter of er wel zo veel reden is om Amsterdam trots als vrijhaven op te voeren, en of geen betere invulling aan het thema gegeven kon worden. Iedere lezende Nederlander kan zo de namen bedenken van kritische schrijvers voor wie Amsterdam nooit echt de vrijhaven is geworden die het nu pretendeert te zijn: W.F. Hermans, één van onze grootste schrijvers, werd nog niet zo lang geleden door de burgemeester van Amsterdam tot persona non grata verklaard, ook Gerard Reve vluchtte al snel weg uit het gewoel, Jan Wolkers week tijdig naar Texel uit, Arnon Grunberg verklaarde onlangs naar aanleiding van zijn ervaringen in Amsterdam hier zelfs geen openbare activiteiten meer te willen verrichten, P.F. Thomése verdween (meer…)

‘Dan trouw je maar een dokter’ – De teloorgang van het Gymnasium in Tiel

Door Reinjan Mulder
Mijn zoon heeft in 2007 eindexamen gedaan. Maar toen hij nog op het Vossius Gymnasium zat, werd ik soms  overvallen door herinneringen aan mijn eigen tijd op het Gymnasium, in het Tiel van de jaren zestig. Als hij thuiskwam met het laatste nummer van de Vulpes waarin een stuk van hem stond, moest ik onwillekeurig denken aan de verhalen en gedichten die ik vroeger voor de Pnyx schreef. En als ik met hem meeging naar het jaarlijkse ‘Café Chantant’, zag ik weer even de gemoedelijke avondjes in onze oude gymzaal voor me, waar de muzikaalste jongens en meisjes van onze school ijverig het eerste pianoconcert van Tsjaikowski of iets van Telemann, ja vaak iets van Telemann, ten gehore brachten.

Het voormalig Tiels Gymnasium

Reinjan Mulder in 2008 voor zijn voormalige Gymnasium in Tiel (foto Marli Huijer)

Waarom kon in Amsterdam overleven, wat in Tiel al kort na mijn eindexamen zo roemloos ten onder is gegaan? Wat ging er mis met dat Tielse Gymnasium, waar in mijn herinnering allerlei hoog gekwalificeerde en sterk gemotiveerde leraren een fraai, negentiende-eeuws ‘Bildungs’-ideaal wisten hoog te houden? Waarom moest in Tiel het schooltype verdwijnen dat mij zo voorbeeldig op een wetenschappelijke loopbaan voorbereidde, en mij het besef bijbracht in een (meer…)

Hij was het! Hoe Arnon Grunberg opnieuw begon als Marek van der Jagt

Door Reinjan Mulder

Nawoord in 'Ik ging van hand tot hand', met op de binnenflap een foto van Arnon Grunberg in Gstaad

Nawoord in ‘Ik ging van hand tot hand’ met op de binnenflap Arnon Grunberg in Gstaad

Even heb ik gedacht dat ik de geschiedenis in zou gaan als de laatste Nederlander die geloofde dat Marek van der Jagt niet – ik herhaal: niet – Arnon Grunberg was. Maar sinds 17 mei 2002 kan ik open kaart spelen. Die dag hield Arnon Grunberg om vijf uur in het Radisson Sas hotel in Wenen ‘De Eerste Marek van der Jagt Lezing’, een gebeurtenis die sindsdien als zijn coming out wordt beschouwd. Dezelfde avond nog toonde het Oostenrijkse TV-journaal een item waarin Grunberg zonder snor of baard een tochtje langs de verschillende locaties van De geschiedenis van mijn kaalheid maakte. En nog geen dag later werd een Nederlands gezelschap Grunberg-fans in de historische Rode Zaal van het Weense Stadhuis ontvangen, waar de socialistische burgemeester van de hofstad opgewekt uit handen van de auteur de Duitse vertaling van dit boek in ontvangst mocht nemen, het opzienbarende debuut van zijn vermeende jonge stadgenoot.
In mijn agenda van dat jaar zie ik nog op maandag 20 mei, tweede pinksterdag, staan: ‘Marek mailen’, en op 3 juni: ‘Pakje naar Van der Jagt’, maar daarna komt alleen nog maar de naam ‘Arnon’ voor.
Het spel was uit.
Hij was het. (meer…)

‘Fotojournalist van het jaar’ Joost van den Broek overtreedt journalistieke wetten

Door Reinjan Mulder
Nu de foto van de ruiten ingooiende wethouder Carolien Gehrels van ‘fotojournalist van het jaar’ Joost van den Broek nog eens in de krant is afgedrukt (NRC Handelsblad, 8 januari), roept deze curieuze plaat een aantal interessante vragen op. Volgens het juryrapport onderscheidt de gelauwerde fotograaf  Van den Broek zich met name hierin, dat hij `de situatie niet naar zijn hand zet en oog heeft voor menselijke relaties en emoties`.
Maar wat Van den Broek (of zijn redactie) volgens mij doet, is dat hij zich klakkeloos laat gebruiken door de voorlichters van de gemeente Amsterdam, die hem kennelijk met succes hebben wijsgemaakt dat de energieke PvdA-wethouder op het moment dat hij vastlegde de sloop van de Sandbergvleugel zou starten.
Eén blik op de foto is genoeg om te zien dat die vermaledijde sloop op het moment van de foto allang begonnen is. Ik tel op de foto van Van den Broek zo acht flinke ramen die al eerder zijn gesneuveld, en al zou dat misschien ook nog allemaal het werk kunnen zijn van mevrouw Gehrels, ik kan me niet goed voorstellen dat haar getrainde handballersarm ook al even snel de verschillende wandjes en kozijnen van de Sandbergvleugel naar de filistijnen heeft geholpen. Hiervoor moet groot materiaal zijn uitgerukt.

Voor een kunstfotograaf geeft dat natuurlijk niets. Het is inderdaad een prachtige foto.
Maar voor de titel ‘fotojournalist van het jaar’ zouden andere normen moeten gelden. Die zou met zijn ‘oog voor menselijke relaties en emoties’ op zijn minst moeten aangeven dat de Amsterdamse wethouder hier te midden van tv-ploegen en fotografen op verzoek van haar spindoctors een symbolisch bedoelde finishing touch aanbrengt, van een karwei dat waarschijnlijk al dagen eerder door een aantal potige kerels is aangevat.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad 

 

Darwin’s grote inspirator

Door Marianne Vermeijden

Recensie van: Reinjan Mulder, Vogels van Formaat, Nieuw Amsterdam Uitgevers. 

John James Audubon (1785-1851) is de meest virtuoze vogeltekenaar van Amerika, maar de Partij van de Dieren zou hem geen warm hart hebben toe- gedragen. Want de ruim vierhonderd vogelsoorten die de woudloper Audubon op zijn zwerftochten door het lege Amerika observeerde om ze te portretteren, moesten eerst allemaal het loodje leggen. Er werd dus flink op losgeschoten, vervolgens reconstrueerde de tekenaar zijn prooi in een natuurgetrouwe stand of vlieghouding en dan pas konden de spechten, uilen, arenden en reigers op papier weer tot leven worden gebracht.

Die ruige gang van zaken heeft waarschijnlijk niemand in die tijd ervan weerhouden om het vijfdelige project The Birds of America, met alle 435 ingekleurde gravures van Audubon aan te schaffen. Wél bezwaarlijk was de prijs van ruim tweeduizend gulden die de intekenaren moesten betalen. Toch liet Martinus van Marum, de eerste directeur van het Teylers Museum in Haarlem, zich in 1833 tijdens een promotie-bezoek van Audubons zoon Victor verleiden tot aankoop. Dankzij een halve eeuw museumervaring voelde Van Marum op zijn klompen aan dat dit ornithologisch monument-in-wording pas later echt op waarde geschat zou worden.

Hij kreeg gelijk, want de enige plek in de Benelux waar het nu in de VS begeerde Birds of America compleet wordt geconserveerd is in de prachtvolle bibliotheek van datzelfde Teylers. Ter begeleiding van een lopende Audubon-tentoonstelling daar (elke dag wordt een pagina van de Birds omgeslagen) heeft Reinjan Mulder een informatief en uitbundig geïllustreerd boekje over de maker en diens prenten geschreven. De titel Vogels van Formaat verwijst naar het dubbel olifantformaat van 128 bij 97 centimeter waarop Audubon zijn vogels consequent moest portretteren om ook de trompetkraanvogel en kaalkopooievaar op ware grootte te kunnen afbeelden. Door zulke steltlopers steeds met neerwaarts gebogen hals naar zand of water te laten turen, kon de hoogte van het dier op papier gehalveerd worden. Om het in volle lengte te zien moest je je blik maar richten op de achtergrond waar soortgenoten soms in perspectief en uiteenlopende houdingen waren afgebeeld.

Wat Audubon onderscheidt van zijn – ook beroemd geworden – Britse collega John Gould (1804-1881) die The Birds of Europe en The Birds of Australia tekende, is de vliegende vaart die hij zijn vogels wist mee te geven, en de trefzekere nauwkeurigheid waarmee hij houdingen en karakteristieke uiterlijkheden, maar ook voedsel en leefomgeving wist af te beelden. Of de giervalk zich nu in duikvlucht op een vrouwtje stort, of de ene blauwe gaai een bes af pikt van de andere – de performance die Audubon hen laat maken, is van een filmische allure.

Mulder schrijft in Vogels van Formaat verder nog over het avontuurlijk leven van de op Haïti geboren Audubon; over de in financieel en praktisch opzicht moeizame totstandkoming van zijn Birds, en over Charles Darwin die op de prent van de Fregatvogel aan diens poten de restanten van zwemvliesjes ontdekte en daaruit concludeerde dat deze soort tussen een land- en een zeevogel in zat.

Fijn trouwens dat Mulder van cijfers houdt, want dat levert aardige wetenswaardigheden op. Tijdens de strooptochten van de tekenaar leefden er 14 miljoen mensen in de VS. Op 16 maart 1821 schoot Audubon samen met wat vriendjes 48.000 goudplevieren dood. Van de circa 200 sets die er van Birds of America op de markt kwamen, zijn nog 119 complete sets over. En zo’n set kwam in 2002 bij Christie’s in New York voor 8.8 miljoen dollar onder de hamer.

Curieus is ook dat Audubon het niet zo nauw nam met het ‘wetenschappelijk’ inventariseren van Amerika’s vogelsoorten want hij pikte uit Londense museumvitrines af en toe ook een opgezet soortje mee. Dat doet niets af aan de kwaliteit van zijn tekeningen. Die degraderen de fotografie tot een nogal vulgaire techniek.

Reinjan Mulder: Vogels van Formaat. Audubon in Nederland. Nieuw Amsterdam, 59 blz. € 17,50

Deze recensie werd eerder gepubliceerd in NRC Handelsblad van 30 november 2007