Van der Louw belooft antwoord te geven op Van het Reves Dankwoord bij de uitreiking van de P.C. Hooftprijs

Door Reinjan Mulder
André van der Louw, de demissionaire minister van CRM, reageerde op 19 mei meteen met drie retorische vragen op het kritische dankwoord dat Karel van het Reve had uitgesproken na het in ontvangst nemen van de P.C. Hooftprijs. Van het Reve had zich in zijn dankwoord, afgedrukt in NRC Handelsblad van 19 mei 1982, gekeerd tegen een door Van der Louw mede ondertekend document, waarin gepleit werd voor vernieuwing in de kunst en voor „directe betrokkenheid van alle mogelijke vormen van kunst in arbeid en vrije tijd, in wonen en woonomgeving, in onderwijs, opvoeding en vorming, in massacommunicatie en recreatie”.
Tijdens het officiële gedeelte van de plechtigheid in het Muiderslot ging de minister nog niet direct in op de aanval van Van het Reve, maar later, tijdens de receptie op de binnenplaats, vroeg hij de gelauwerde of, zoals het nu gaat, niet al te voorspellen is uit welke kringen de kinderen afkomstig zijn die nooit met kunst in aanraking zullen komen. Verder vroeg hij Van het Reve wie, als er een bepaalde hoeveelheid geld beschikbaar is, bepaalt volgens welke criteria dit geld moet worden verdeeld. Ten slotte verweet hij Karel van het Reve het woord vernieuwing in zijn dankwoord te afstandelijk te hebben gebruikt. ‘Vind je niet’, zo vroeg Van der Louw hem, ‘dat er altijd een keuze gemaakt moet worden en dat er nu te veel geld naar de symfonieorkesten ‘gaat terwijl de scheppende kunst te weinig krijgen?’
Gevraagd naar zijn eigen antwoord op deze drie vragen zei André van der Louw dat er in de ongelijke spreiding van de cultuur verandering moet komen, dat wij zelf moeten bepalen hoe het geld voor de kunst moet worden verdeeld en, ten derde, dat vernieuwing in de kunst altijd een doelstelling moet blijven omdat anders al het geld naar de bestaande instellingen gaat.
Karel van het Reve kreeg de P.C. Hooftprijs van het jaar 1981 woensdag uitgereikt voor zijn beschouwend proza. Tijdens het voorlezen van het juryrapport wees juryvoorzitter Rudy Kousbroek er echter op dat de bekroning eigenlijk voor Van het Reve’s gehele oeuvre zou moeten gelden, dat naast essay’s en kritieken ook journalistiek, inleidingen, reisbeschrijvingen, bijdragen tot de Slavistiek en bellettrie omvat. Kousbroek noemde het wantrouwen tegen elk geloof en iedere doctrine het belangrijkste kenmerk van Van het Reve’s oeuvre. Wantrouwen tegen alles wat niet teruggaat op’ eenvoud, op iets begrijpelijks, iets ongekunstelds, iets aantoonbaars, tegen alles wat zich voordoet als onduidelijk, hoogdravend en gewichtig: ‘Dat wat Van het Reve telkens weer weet te achterhalen, soms bijna spelenderwijs en niet zelden in heilige zaken die geacht worden boven iedere verdenking verheven te zijn, is het mechanisme waarmee mensen gebracht kunnen worden tot het rechtvaardigen en goedpraten van onderdrukking en bedrog, van censuur en — zonder veel meer moeite — terreur en massamoord.’

Het vervelende van de geschriften van Karel van het Reve is dat bijna alles wat er in het algemeen over gezegd wordt tegen de achtergrond van dit werk overdreven of belachelijk klinkt. Desondanks had de jury zich gewaagd aan een beschrijving van zijn grootste verdiensten. Vooral in het vinden van passende voorbeelden en verhelderende vergelijkingen herkende men ‘een onovertroffen meesterschap’.
Kousbroek: ‘Het boeiende is dat het bedenken van voorbeelden en vergelijkingen tegelijk een stilistische kunstgreep is en een esthetische functie heeft. Het is dan ook in de eerste plaats het kunstenaarschap dat de jury bekroond wil zien. Dit kunstenaarschap is onlosmakelijk verbonden met een taalgebruik dat door zijn oorspronkelijkheid, zijn intelligentie en zijn humor, door zijn eenvoud en zijn economie van middelen, door zijn afkeer van vaagheid en gewichtigdoenerij in Nederland mag gelden als een voorbeeld.’
Na het voorlezen van het juryverslag volgde de huldigingstoespraak van de demissionaire minister. Hij. begon met een korte verklaring voor zijn aanwezigheid: ‘We mogen alles doen wat in het belang is van het Koninkrijk, vandaar dat wij hier zijn.’

Het vervolg van Van der Louws rede was minder interessant. Het is in Nederland de laatste jaren helaas gebruik dat de ministers van CRM hun toespraken bij prijsuitreikingen in vage bewoordingen door een ambtenaar laten opstellen. Wat zij zelf van het te bekronen werk vinden, blijft daardoor onduidelijk. Als het nu om een vakminister uit de welzijnssector ging die zijn mening moet geven over de poezie van Gerrit Kouwenaar, of om een voormalige sportfunctionaris die het filosofische werk van Mulisch zou moeten prijzen, dan zou dit leunen op een deskundige wel te verdedigen zijn. Maar van een voormalige journalist en schrijver die deskundig is op hetzelfde terrein als de prijswinnaar, zou je toch mogen verwachten dat hij een afgewogen eigen oordeel over de inhoud van het werk zou kunnen geven.
Ook Van der Louw had op die – ongeschreven – regel geen uitzondering gemaakt. Hakkelend en ongeïnspireerd las hij een reeks algemeenheden voor waarvan ieder wist dat hij ze zelf niet bedacht zou hebben.
Wederom een treurige vertoning. Waarom kan Den Uyl wel zijn mening over de werkloosheid geven, Van der Stee over het financieringstekort en Van Agt over de wielersport en Toon Hermans, terwijl Van der Louw niets weet te zeggen over de doorzichtige ideeënwereld van Van het Reve?
Tijdens de receptie na afloop van de huldiging vertelde Van der Louw dat hij in de toekomst wellicht tijd zal hebben om uitgebreider op de stellingen van Van het Reve in te gaan.
Het is te hopen dat hij dat ook doet.

Tweede roman van Frans Kellendonk – Het spook in het boekenmagazijn

Door Reinjan Mulder
Recensie van Frans Kellendonk, Letter en Geest. Een spookverhaal. Uitg. Meulenhoff, 1982.
Letter en Geest,
de tweede roman van Frans Kellendonk, speelt zich af in een groot, saai gebouw, waar orde en overzichtelijkheid heersen: een wetenschappelijke bibliotheek. Een wereld, zuiverder dan de buitenwereld: ‘alles staat er, compact teruggebracht tot de zesentwintig letters van het alfabet, gestold en onveranderlijk’. ‘Ons gebouw’ noemt Kellendonk het nadrukkelijk in de eerste zin, in een poging vertrouwdheid te suggereren.
Die eerste zin van het boek verschaft nog op een andere manier stevigheid. Het gebouw, zo lezen we, ligt aan een gracht die uitkomt in de Rijn, en de Rijn staat, zoals bekend, in verbinding met de zee. Aldus ontstaat een directe relatie tussen de boeken in de bibliotheek en de wijde wereld. Wie zou er na deze informatie nog aan de functie en de zin van ‘ons gebouw’ twijfelen?
Het vertrouwen in de realiteit van het gebouw zal echter niet lang meer duren. Na de eerste pogingen om de plaats van de handeling in een herkenbaar, wereldwijd systeem onder te brengen, begint er een opeenvolging van mysterieuze ontwikkelingen. Er ontstaan raadsels, er doen zich hallucinaties voor, en het personeel van de bibliotheek moet zich met leugens en fantasieën staande houden.
Op de laatste bladzijde blijft de lezer, daartoe uitgenodigd door de auteur, met het uitgelezen boek in zijn handen achter, overtuigd dat alles een verzinsel was: ‘De lezer klapt het boek dicht dat urenlang zijn lichaam is geweest en blaast zijn laatste adem uit. Zijn ziel is verhuisd naar een lichaam dat (meer…)

‘Brandende Liefde’ van Jan Wolkers: triomf der schoonheid

Door Reinjan Mulder
Recensie van Jan Wolkers, Brandende Liefde, De Bezige Bij, 1981
Aan Jan Wolkers is wel eens verweten dat hij de lagere driften liet heersen over de kunst, maar na het verschijnen van de roman Brandende liefde hoeft hij zich van dit verwijt niets meer aan te trekken. In dit boek is eerder het tegenovergestelde het geval.
‘De schilderkunst triomfeert over de lagere driften,’zegt de hoofdpersoon, een jeugdige academiestudent, op een gegeven ogenblik tegen zijn buurvrouw, terwijl hij bezig is een schilderij van haar te maken. Daarmee geeft hij meteen een van de belangrijkste kenmerken van het boek aan. De driften zijn ingetoomd, gekanaliseerd. De personages bedrijven niet de liefde met elkaar, ze pijnigen elkaar niet en wanneer er iemand sterft, gebeurt dat (meer…)

Jeroen Brouwers is een slechte polemist – Misplaatste aanval op de ‘Parool-school in de kritiek’

C.J. Aarts – Amsterdamse Schotschriften nr. 5. Met daarin opgenomen Reinjan Mulders bespreking van Tirade nummer 250 in NRC. Amsterdam, 1979.

Door Reinjan Mulder
Bespreking van: Tirade, nummer 250, Uitg. G. A. van Oorschot, prijs f 14,90.
Een goede polemist is te herkennen aan zijn slachtoffers. Een goede polemist kiest machtige en populaire tegenstanders. Hij valt zelfingenomen praatjesmakers aan, verzet zich tegen de heersende mening en signaleert gevaarlijke ontwikkelingen.
Jeroen Brouwers is een slechte polemist. Het laatste nummer van Tirade heeft hij in zijn eentje gevuld met een lange jammerklacht tegen de ‘verloedering van de literaire kritiek in Nederland’ en tegen de infantilisering van onze literatuur. Het is een 93 bladzijden dik manifest voor ‘een nieuwe mentaliteit’ geworden. Brouwers wil daarin redden wat er nog  te redden is, hij wil opnieuw beginnen met volwassenheid, met durf, met de moed van een kamikazepiloot: ‘Schoonheid wil ik, vooral geestelijke schoonheid, schoonheid van denken, schoonheid van mentaliteit’.
Tja, wie zou dat niet willen?
Brouwers is een slechte polemist omdat hij critici aanvalt die als criticus door niemand serieus worden genomen. Hij windt zich op over boeken die over het algemeen slecht besproken zijn, en hij richt zich tegen een krant die in hoog tempo lezers verliest en tegen een uitgever die ternauwernood het hoofd boven water kan houden. Het zwakke valt hij aan met het geweld van een neushoorn en het sterke en populaire prijst hij.
Wie zijn de verloederde critici over wie Jeroen Brouwers schrijft? De belangrijkste is Guus Luijters, aan hem is meer dan de helft van de tirade gewijd.
Nu heeft Luijters vroeger inderdaad in Het Parool recensies geschreven en half Nederland heeft daarover inmiddels al zijn mening gegeven. Guus Luijters is dan ook een paar jaar geleden met recenseren gestopt en columnist geworden, tegenwoordig is hij redacteur van het verderfelijke plaatjesblad Panorama en daarmee is hij wel de laatste om hoofdpersoon te zijn van een boekwerk over de kritiek.
Een ander doelwit is Henk Spaan, ook iemand die ooit enkele recensies heeft geschreven totdat hij, of zijn krant, doorhad dat zijn talent ergens anders lag. Brouwers ziet hem echter aan voor een ‘literair criticus’, en dat is dom.
Blijft over Wim Sanders, de enige die inderdaad recensenten-allures heeft. Maar Sanders krijgt direct alle boeken van de firma Loeb thuis en schrijft daar lovende kritieken over, met het gevolg dat niemand hem nog au sérieux neemt. Sanders is een wel al te makkelijk slachtoffer.
De boeken waar Jeroen Brouwers zich nu in Tirade over opwindt, lijden al evenmin aan overmatig succes. Gezelligheid troef van Peter Andriesse bijvoorbeeld is destijds door de kritiek zo hartgrondig afgekraakt dat Andriesse nog maanden later klagend door de stad ging omdat niemand meer een boek van hem wilde uitgeven.
Ook de boeken van Guus Luijters zijn de laatste jaren niet erg door de kritiek omhoog geprezen. Wel werd De Duinroos, het debuut van Olof Baltus dat Brouwers nu aanvalt, door Vrij Nederland belangrijk genoeg gevonden om er bijna een hele pagina aan te besteden, maar die hele pagina werd nu juist gevuld met het gejammer van deze zelfde… Jeroen Brouwers.
Jeroen Brouwers is ook slecht geïnformeerd. Zo is hij blij dat hij in Het Parool niet ook het vierde gezicht van Guus Luijters te zien krijgt, en weet kennelijk niet dat dat vierde gezicht er tussen 1973 en 1975 al tientallen keren in gestaan heeft. Verder laat hij (meer…)

Opgesloten in de lift – Jeroen Brouwers’ Zonsopgangen boven zee

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Jeroen Brouwers, Zonsopgangen boven zee, uitg. De arbeiderspers, 1978
Het speelt zich allemaal af in de lift. Een bijna veertigjarige man, altijd al bang om opgesloten te zijn, uitgeblust, piekerend over zijn buikje. En een meisje dat zijn dochter had kunnen zijn, niet mooi naar het schijnt, maar vol jeugdige levenslust. Ze zijn op weg naar de vierde verdieping, waar ze in haar ongetwijfeld gezellige leefruimte de kerstdagen gaan doorbrengen.
Het enige wat zeker is, is dat er in de woning een bed staat en dat er plaatjes boven hangen van zonsopgangen boven zee. Het meisje heet Aurora. Zonsopgangen boven zee, de tweede roman van Jeroen Brouwers, begint als de twee hoofdfiguren, de man en het meisje, die lift binnengaan. Halverwege het boek, vlak voor de vierde verdieping, blijft de lift steken. In het laatste hoofdstuk ziet het er naar uit dat ze de cabine op de een of andere manier weten te verlaten. Het wordt niet helemaal, duidelijk hoe. Misschien lichamelijk, doordat ze naar buiten worden gehesen, misschien ook alleen maar geestelijk, door het intreden van de totale dronkenschap of door de verbrandingsdood.
Over één, steeds dezelfde, lift is weinig te schrijven, als je je tot de buitenkant, het fysieke gebeuren, beperkt. Zeker, Jeroen Brouwers zet alles maar dan ook alles wat zich binnen de lift afspeelt gedetailleerd op papier. Hij gaat in op het interieur, dat nogal oninteressant is, hij beschrijft de spiegel, voorzover daar iets aan te beschrijven is (het beslaan), de vloer, de oplichtende nummertjes van de etages.
Later, als de ruimte meer en meer op een hel begint te lijken, staan in het boek suggestieve stukken over onduidelijk gebons, voetstappen op een trap, gegalm, de klank van ijzer op ijzer, vonken achter het schakelbord en geknetter.
Bij de man en het meisje treden ook uiterlijke veranderingen op. Ze transpireren, vlechten hun ledematen door elkaar, ze vrijen een beetje, laten winden, boeren, ze verzetten zich tegen stijfheid. Alle begrip van tijd gaat verloren. Hun inspanning beperkt zich tot het maken van geluiden en het innemen van drank. Ze waren van plan geweest om tien dagen en nachten in bed te blijven, er is drank genoeg.
Het grootste deel van het boek wordt echter in beslag genomen door de overpeinzingen van de ik-persoon, de man met het buikje.
Hoe minder er in de lift gebeurt, hoe minder zijn gedachten door afwisselende taferelen worden verstrooid, des te meer kans krijgen zijn herinneringen om ongeremd in zijn hoofd te gaan huishouden. Met stukjes en beetjes komt zijn hele mislukte bestaan uit de verf. Nu eens in een enkele zin, dan weer in een kleine scène komt de moeder in zijn gedachten. Hoe ze hem op jonge leeftijd in de steek liet.
Duidelijk wordt nu waar de vrouwenhaat van de hoofdpersoon is begonnen. De ervaringen, opgedaan op een katholiek jongensinternaat, hebben ook het nodige in de jongensziel beschadigd. De begrippen zonde, schuld en boete blijken er hardhandig ingeprent te zijn. Het scherpst zijn de vroege ervaringen (de moeder, het internaat) en de meest recente ervaringen. Op verschillende momenten ziet de man de voorafgaande vierentwintig uur weer aan zich voorbij trekken, waarin hij, grotendeels half dronken, met het meisje heeft rondgesjouwd. Langs zijn ex-echtgenote die met hun zoontje naar een andere man is verdwenen en langs zijn troosteloze vrijgezellenkamer boven het café.
De herinneringen wisselen de gebeurtenissen in de lift af en ze zorgen voor verschillende stemmingen. Van wreedheid naar tederheid, en terug. Vaak worden de dingen gerelativeerd: “hoor mij kakelen” of “het lijkt wel of ik stomdronken ben”. Een enkele keer zijn ze aanleiding voor woede en verzet. Deze brokkelige manier van schrijven vergt veel van de capaciteiten van de schrijver.
Gelukkig heeft Jeroen Brouwers die capaciteiten. Hij heeft zijn uiterste best gedaan om de lezer van het (dikke) boek wakker te houden. Vaak wordt een scène eerst met enkele woorden aangekondigd, waarna er verderop meer over wordt gezegd. Door identieke woorden en zinnen te gebruiken worden verbindingen tussen deze stukken geaccentueerd.
Er is zo wat overhoop gehaald. Brouwers is heel wat keren op zijn kop gaan staan om de aandacht vast te houden. Uitroepen, cynisch commentaar op de beschreven situaties, snelle wisselingen, vragen zonder antwoord (“hoe ogenblikkelijk is ogenblikkelijk”), eindeloze associatiereeksen, vaak over terugkerende thema’s zoals opgeslotenheid of dood. Zinnen, ingekort tot één woord, mededelingen in telegram-stijl; en zinnen, uitgerekt doordat bepaalde woorden twee of meer keer worden opgeschreven. Hakkelend en stotterend ploegt de man met het buikje (“met een passer geconstrueerd”) door de obsessies. Hij komt met muziek aanzetten, klanknabootsingen, vogelgeluiden, getsjilp.
Veel trommels en trompetten ook. Deze keer.
Zonsopgangen boven zee is een prachtig boek. Dat neemt niet weg dat ik de pathos van Brouwers soms een beetje te ver vind gaan. Koplampen die een lichtpijp door het donker stoten, of een schedel waarin een kosmos van rode en witte krioelende lichtpunten aanwezig is, dat benauwt me enigszins.
Het laatste stuk van het boek, waarin duidelijk blijkt dat de verteller volledig dronken aan het raaskallen is, duurt mij ook veel te lang. Na een paar bladzijden had ik wel door dat de dronkenschap elke systematiek had weggevaagd. “Ik moet mij erop toeleggen dat mij meer en meer zou ontgaan” zegt de man ergens tot zichzelf. Welnu, daar is hij aardig in geslaagd.
Het ziet er naar uit dat Brouwers door zijn laatste boek eindelijk behoorlijke bekendheid heeft gekregen. De stapels boeken van hem die in het najaar nog bij De Slegte lagen waren in korte tijd verdwenen. Bij uitgeverij Corrie Zelen is nu ook Klein Leed verschenen, drie oudere verhalen, die eerder te lezen waren in Elseviers Weekblad, Avenue en het jubileumnummer van Tirade. En op stapel staat Mijn Vlaamse jaren herinneringen, polemieken en brieven, onder meer over de tijd dat Brouwers in België woonde.
Zonsopgangen boven zee is echter het bewijs dat er nog steeds niets gaat boven een degelijke roman.
Sinds ik dit boek las, denk ik (ik werk op de vierde verdieping) vier keer per dag aan Jeroen Brouwers.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 24 februari 1978. 

Gewone mensen worden zeldzaam – Kort verhalen van Rudolf Geel

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Rudolf Geel, Genoegens van weleer. Uitg. De Bezige Bij, 1976
Elk beeld dat wij van het verleden hebben, is een constructie. En het beeld dat we van het heden hebben is dat al evenzeer. In zijn boek Genoegens van weleer gaat Rudolf Geel na hoeveel zo’n constructie met de werkelijkheid te maken heeft.
Dat is geen eenvoudige zaak als je bedenkt dat de beschrijving van de werkelijkheid natuurlijk ook weer een constructie is. Om de zaak nog ingewikkelder te maken heeft Geel voor twee van de vier verhalen een schrijver als hoofdpersoon gekozen. Het tweede verhaal gaat over een jonge succesvolle auteur van verhalenbundels en in het vierde en laatste verhaal houdt de veertigjarige Anna zich bezig met het schrijven van toneelstukken. Ook zij heeft succes. Goede kritieken en interviews in de kranten.
Voor beroepskunstenaars is het verleden een aanleiding om te schrijven, om een beetje op gang te komen. Wanneer ze het verleden willen verdraaien, wanneer ze de gebeurtenissen wat logischer in elkaar willen laten grijpen, dan is dat alleen maar gunstig. Zij mogen, nee zij moeten een schijnwereld creeren. Bij gewone mensen ligt dat anders. De twee andere verhalen gaan over niet-schrijvende mensen. Een zeldzaam wordende soort die echter wel degelijk bestaat. Zij zijn in hun hoofd en alleen voor zichzelf bezig een wereld te construeren en wanneer dat een onwerkelijke wereld is hebben zij daar niets aan. Zij doen juist moeite om contact te houden met de realiteit.

Het verhaal ‘De rivier, grijs en vuil’ waarmee de bundel opent, laat twee jongens zien die samen in een kleine provincieplaats zijn grootgebracht. Na hun middelbare schooltijd zijn ze uit elkaar gegroeid. De ene, de verteller van het verhaal, is naar Delft gegaan waar hij, twintig jaar geleden al, tussen de communistische studenten terecht kwam Nu, twintig jaar ouder, gaat hij terug naar zijn geboorteplaats in de functie van milieuactivist. Hij houdt een bewogen lezing voor het Nut en na afloop zwerft hij door de straten van zijn jeugd, zoals Geel dat noemt. De andere vriend leren we kennen uit de herinneringen van de milieuman. Een zwijgzaam type. Eerst kunstminnaar, dichter, dan bibliothecaris en ten slotte een eenzame (meer…)

‘Dood weermiddel’, het debuut van de schrijver F.B. Hotz – Actieve mannen en hebberige vrouwen

Door Reinjan Mulder 
Recensie van F.B. Hotz, Dood weermiddel.
De schrijver F.B. Hotz werd in kleine kring op slag bekend, en prompt geliefd, toen hij in 1975 in Maatstaf debuteerde met het wonderlijk mooie verhaal Dood Weermiddel. Dat was de geschiedenis van een militaire ingenieur die alles op alles zet om een fort te mogen afbouwen. Zijn strijd tegen de superieuren en tegen zijn vrouw.
Het mooie van dit verhaal was dat je pas na een paar alinea’s doorkreeg dat het zich in de vorige eeuw afspeelde. Van de Inspecteur Generaal wordt onverwachts opgemerkt dat hij door Oranje I en Oranje II gehandhaafd is hoewel hij met de keizer van het revolutiegepeupel door Amsterdam geslenterd heeft. De daarna verschenen verhalenbundel van Hotz begint met ditzelfde Dood Weermiddel en dat is ook de titel van het hele boek.

‘Ik wil niets hebben, ik wil iets doen,’ verzucht de sympathieke militaire ingenieur op de eerste bladzijde, en daarmee is meteen de toon aangegeven die de verhalen van Hotz beheerst. De militair spreekt bijvoorbeeld liever niet over (meer…)

‘De verwarring van de jonge Robinson’ – Recensie van Doeschka Meijsings romandebuut (1976) in NRC Handelsblad

Foto Doeschka Meijsing: Reinjan Mulder

Door Reinjan Mulder
Recensie van Doeschka Meijsing, Robinson. Uitg. Querido, 1976.
Een prachtig boek, spannend en toch ook een beetje zielig. Dat zou Robinson, het tweede boek van Doeschka Meijsing zijn wanneer je het snel en oppervlakkig doorlas. Een zeventienjarig meisje verhuist met haar moeder naar een plaats dicht bij de zee en komt op een nieuwe school. Ze maakt daar dingen mee die iedereen op zulke scholen meemaakt: er is een strenge rector die niets liever doet dan heersen en dorheid kweken, leerlingen schrijven huiswerk van elkaar over, en er is natuurlijk de brutale klasgenoot die de leraren recht in hun gezicht de waarheid durft te zeggen.
Ook de moeder van het meisje is weinig opmerkelijk: een stijve, door en door fatsoenlijke dame die zich ergert aan spijkerbroeken met rafels en vragen stelt als ‘Wassen we ons tegenwoordig niet meer?’
Er bloeit een liefde op, een buitenechtelijke verhouding, gevolgd door haat en jaloezie. Ten slotte lezen we over een progressieve lerares die het leven veel beter begrijpt en daarom ontslagen wordt.
Deze spannende zaken vormen echter niet meer dan het topje van een reusachtige ijsberg. Achter het verbluffend goed geschreven verhaal over het leven van een scholiere gaat heel wat meer schuil. Dat zorgt ervoor dat Robinson een evenwichtig opgebouwde roman is geworden, over diverse grote problemen die je niet anders kunt omschrijven dan met grote woorden zoals vrijheid, liefde, macht. Kortom: Robinson is niets minder dan een boek over het menselijk bestaan.
Het begint al meteen goed op de eerste bladzijde. ‘En plotseling was alles anders dan vroeger. De zomer was wel zo warm als ze zich herinnerde, de mussen vielen als vanouds van de daken, maar daar bleef het bij. Deze stad was nieuw.’ En het eindigt niet minder op de laatste bladzijde, als de hoofdpersoon ziet dat er voorlopig geen kans is om het leven te leiden dat ze zelf wil.
Maar op die laatste bladzijde is ze wel een stuk wijzer geworden. Ze weet in ieder geval welk leven ze wil leiden.De scholiere om wie het in dit boek allemaal raait heet Robinson, en daarmee zitten we al meteen midden in de problemen. Een meisje met een jongensnaam, daar is wat mee. Haar vader, kapitein op een groot schip, had op een zoon gerekend, en toen het dan een meisje bleek te zijn, moest ze, koppig als hij was, Robinson heten, ‘… een naam in plaats van een werkelijkheid, een eiland in plaats van het vasteland. In één klap kwamen alle herinneringen weer boven, in onstuitbare golven, en zij moest er maar mee zien klaar te komen.’
Omdat de vader vaak maanden op zee is, heeft Robinson’s moeder, een vrouw met grijze ogen, alle kans om ongestoord de ouderlijke macht uit te oefenen. En dat is me een macht: niet met klappen of verbieden, maar gemener. Jennend en slijmend weet ze haar dochter alle zelfvertrouwen te ontnemen. Als reactie daarom sluit Robinson zich af, en ze geeft nietszeggende antwoorden op alle vragen die haar gesteld worden. Hoe meer haar moeder zou weten, en er is eigenlijk niets te weten, des te sterker zou haar macht worden.
Pas als de rector van de nieuwe school al evenzeer op regelmaat en fatsoen gesteld blijkt te zijn, is haar moeder tevreden, ‘een kleine man aan wie alles grijs was, zijn pak, zijn haren, zijn ogen, zijn vulpen,’ en binnen korte tijd weet ze dan, als vrouw van een kapitein, een plaats in het oudercomité te bemachtigen.

Zo is de situatie dan ook als het verhaal begint. Robinson ziet scherp welke mensen niet deugen, wie de goede mensen zijn blijft voorlopig vaag. Aanvankelijk wordt ze geboeid door haar klasgenoot Daniel, een vrijgevochten jongetje met veel praatjes. Toch vertrouwt ze hem meteen al niet. Daar zijn zijn ogen te licht voor. Dat wantrouwen groeit dan nog als hij een neefje van de rector blijkt te zijn, en al helemaal als haar moeder hem een aardig jongetje met manieren vindt. Steeds duidelijker wordt dat hij niet alleen probeert macht uit te oefenen, maar dat hij mensen gewetenloos tegen elkaar uitspeelt. Vol haat en jaloezie zit hij, zonder dat hij er weet van heeft. Hij is slecht én dom tegelijk.Tegenover deze lieden die er op uit zijn de mooie dingen van het leven te vernietigen komen dan gelukkig een paar goede mensen naar voren. Als eerste Robinsons vader, een charmante gebruinde zeekapitein, die het varen nooit voor zijn echtgenote heeft willen opgeven. Iemand die weet wat vrijheid is. Meer dan eens associeert Robinson hem met alles wat leeft: zeilschepen, piraten, zeeslagen, vreemde landen, en ook met liefde.
De andere persoon die zich in het leven goed opstelt is de ongeremde lerares Duits, Johanna Freida, door Robinson met een schip vergeleken: de Johanna Freida. Zij is een lange vrouw met donkerbruine ogen.
Zoals haar vader thuis de bekrompen moeder tegenspel biedt, zo lapt deze Johanna Freida op school alle orderegels van de rector aan haar laars. Zij wordt een symbool van vrijheid en leuke dingen. Robinson bewondert haar. Na lang aarzelen gaat ze bij haar op bezoek. De verwarring bereikt een hoogtepunt als de lerares haar uitlegt wat verliefdheid is. Robinson voelt hoe haar gevoelens in de knoop komen te zitten, ‘hoe dat verdriet zich uitkristalliseerde en haar hard en onbruikbaar maakte, stamelend in haar woorden’.

Het is ten slotte Daniel, die al het mooie wat zich zou kunnen ontwikkelen verprutst en het verhaal eindigt met smart en verlangen.Doeschka Meijsing debuteerde in 1974 met de verhalenbundel De Hanen. Zeven korte geconcentreerde verhalen die zich niet allemaal op het eerste gezicht lieten overzien. Knappe constructies, maar tamelijk gedekt opgeschreven. Geen boekje om in één ruk en met rooie oortjes uit te lezen. Nu, met Robinson, heeft Doeschka Meijsing laten zien dat ze tot veel meer in staat is.

Het zijn weer knappe constructies die ze in elkaar zet, maar het mooie is dat ze nu ongemerkt in de roman zijn opgenomen. Al lezend merk je nauwelijks hoe de schrijfster op het juiste moment, als doorvertellen de spanning zou breken, stopt voor een intermezzo. Hoe ze bepaalde gebeurtenissen over slaat om pas veel later summier aan te geven wat zich heeft afgespeeld. Alles past perfect in elkaar en aan het eind gekomen zie je dat niets weggelaten had kunnen worden.
De roman bevat stukjes over zeevaart, over zeehelden, heksenprocessen, een uitweiding over de natuurkundige eigenschappen van water, korte herinneringen aan eerdere levensjaren. Feilloos zijn ze allemaal in het geheel ingevoegd. Steeds ben je benieuwd hoe het met Robinson verder gaat, maar nergens krijg je de neiging om daarom de zijpaden maar over te slaan.
Het mooiste vind ik wel dat de schrijfster van De hanen in Robinson opeens veel meer van zichzelf laat zien. Het is allemaal niet meer zo bedekt opgeschreven, wat ze zeggen wil. De gebeurtenissen liggen waarschijnlijk ook veel dichter bij huis dan in haar eerste boek, met een stad die sterk aan Haarlem doet denken, een schoolsituatie zoals velen die van nabij hebben meegemaakt en een romanfiguren bij wie de schrijfster zich nauw betrokken voelt. Dit alles heeft er waarschijnlijk toe bijgedragen dat Robinson een veel levender boek is geworden. Een boek met zinnen, zo scherp dat ze soms bijna een agressief worden. Deze felheid, die je op elke bladzijde weer terugvoelt, heerft Robinson tot een enorm boek gemaakt – al gaat dat voortdurende gekanker op mensen met grijze ogen me wel vervelen. Die mensen kunnen dat toch ook niet helpen?

Deze recensie van Doeschka Meijsing’s romandebuut Robinson verscheen eerder – in licht afwijkende vorm – in NRC Handelsblad van 16 april 1976. 

 

Interview met schrijver Dirk Ayelt Kooiman: ‘je kunt niet pretentieus genoeg zijn’

Uiteindelijk zou Dirk Ayelt Kooiman in 1982 een groter publiek bereiken met zijn boek Montyn, over de collaborerende beeldend kunstenraar Jan Montyn.

Door Reinjan Mulder
Over weinig Nederlandse schrijvers lopen de meningen zozeer uiteen als over Dirk Ayelt Kooiman. Verwijten sommigen hem dat hij zich bedient van moeilijke constructies om te verbergen dat hij niet schrijven kan, anderen noemen hem een structuurestheet en een schoonheidsmaniak, of zelfs een lege huls, maar nog weer anderen aarzelen niet om hem een van de belangrijkste jonge schrijvers van dit moment te noemen, iemand van wie we nog heel veel kunnen verwachten.
Deze verschillen in waardering hebben er alles mee te maken dat  Kooiman niet primair in ‘mooie’ boeken is geïnteresseerd. Hij wil geen spannende verhalen vertellen, hij wil een aantal gebeurtenissen ‘behandelen’. Voortdurend wordt de lezer er in zijn boeken, soms op zeurderige toon, op geattendeerd dat hij ‘constructies’ zit te lezen, dat er tussen hem en de gebeurtenissen een auteur staat.
Er zijn lezers die daardoor mateloos geïrriteerd worden. Zo schreef Hans Dorrestijn recent  (meer…)

Harry Mulisch’ Twee vrouwen: drie vrouwen en één man

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Harry Mulisch, Twee vrouwen. Uitg. De Bezige Bij.
Na een aantal boeken die over de oorlog gingen en de roman De verteller, waarmee niemand behalve Jan Hein Donner goed raad wist, heeft Harry Mulisch nu een op het eerste gezicht veel toegankelijker roman geschreven, waarin bovendien geen soldaat meer voorkomt: Twee vrouwen. Het boek is een liefdesroman, maar geen gewone liefdesroman. Het gaat nu eens niet om de veroveringszuchtige en egoïstische liefde tussen mannen en vrouwen, en al helemaal niet om kortstondige seks, dit keer gaat het om liefde die gebaseerd is op iets hogers: de liefde tussen (meer…)