Don Giovanni bij de dokter – ‘Het meesterstuk’ van Anna Enquist

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Anna Enquist: Het meesterstuk. Uitg. De Arbeiderspers. 313 blz. 1994

Al een maand voor verschijnen maakte uitgeverij De Arbeiderspers bekend dat de roman Het meesterstuk van de dichteres Anna Enquist al aan een Duitse uitgever was verkocht. Dat zou nooit eerder in de geschiedenis zijn voorgekomen. Toen ik het persbericht las, vroeg ik me af of de Duitse uitgever het boek dan al gelezen had. Er was nog geen recensie over verschenen. Het enige wat, afgezien van het manuscript, houvast zou kunnen bieden was Enquists naam als snel doorgebroken maar ook weer niet helemaal onomstreden dichteres.
Nu de roman eenmaal in Nederland verkrijgbaar is, komt ook de vraag op of Enquist’s Nederlandse uitgever hem eigenlijk zelf wel zo goed gelezen heeft. Want waarom wordt er zoveel ophef over gemaakt? Het meesterstuk heeft zeker kwaliteiten, het boek snijdt een interessante problematiek aan, en het bevat een aantal meeslepende sfeerbeelden die de meesterhand van de dichter verraden, maar het rammelt (meer…)

De reanimatie van de afgelegde dingen- Nicolaas Matsier’s wondere wereld van de kluiveduikers en de knipperbollen

Door Reinjan Mulder 
In 1991 vroeg de redactie van het tijdschrift Raster aan vijftig auteurs om voorwerpen of opvattingen te zoeken die verbonden waren met een ‘vergeten woord’. De artikelen die daar toen op binnen kwamen werden gebundeld in een Vergeetwoordenboek. Dat bleek een schatkamer te zijn zonder weerga. ‘Het vergeetwoordenboek moest een eye-opener zijn,’ zei een van de auteurs erover . ‘Wij wilden dat het boek de lezers een kader zou geven, een contour van wat ze konden denken’
Nieuwe woorden, die van het ene op het andere jaar in een woordenboek terechtkomen, kunnen al wat langer op aandacht rekenen. Bij elke volgende druk van de Van Dale lezen we in de krant over de neologismen die nu weer een plaatsje in het heilige der heiligen hebben bemachtigd. Maar wie let er op de verdwenen woorden? Nu de geboorte-aankondigingen van woorden zo goed zijn geregeld, wordt het ontbreken van in memoriams een schrijnende zaak. Zou er in Nederland niet een instantie moeten komen die in woordenboeken, kranten en televisieprogramma’s bijhoudt welke woorden in onbruik zijn geraakt?

Het Vergeetwoordenboek werd dan ook meteen een groot succes. Hoewel het boekje alle kenmerken had van een gelegenheidsuitgave – rijp en groen door elkaar heen, veel overlapping en belangrijke woorden die vergeten waren, echt vergeten – was hier kennelijk een gevoelige snaar geraakt. Het nummer moest binnen twee weken worden herdrukt, wat het doorgaans als vrij saai en gedegen bekend staande blad nog nooit eerder was overkomen.

Wat begon als een inval van de redactie lijkt groeide daarmee uit tot een heus instituut. Naast de vijftig eerder aangezochte auteurs werden nog dertig anders medewerkers benaderd, die gezamenlijk zo’n tweehonderd bladzijden volschreven over de wondere wereld van gloeikousjes, kluiveduikers, snotlappen, knipperbollen en – mijn favoriete vergeetwoord – mica. Lees (meer…)

De halveringstijd van onze sentimenten, over de roman ‘Gesloten huis’ van Nicolaas Matsier

Door Reinjan Mulder
Recensie van Nicolaas Matsier, Gesloten huis, Uitg. Querido.
Eén van de eerste dingen die opvallen aan Gesloten huis, de eerste roman van Nicolaas Matsier (1945), is het sterk autobiografische karakter ervan. In Oud Zuid en Onbepaald vertraagd, verhalenbundels die Matsier in 1976 en 1979 publiceerde, verborg hij zich nog zorgvuldig achter zijn pseudoniem, en deed hij als goed Revisor-auteur zijn uiterste best om zelf onzichtbaar te blijven. In zijn volgende boeken, de novelle De eeuwige stad (1982) en de bundel schetsen Een gebreid echtpaartje (1985), werd dat terughoudende al wel wat minder, maar nu lijkt hij, zoals dat sinds Anja Meulenbelt heet, de schaamte voorbij. De ik-figuur van Gesloten huis heet Tjit Reinsma, net als de schrijver in het dagelijks leven. En zijn achtergronden en belevenissen, ook de meest intieme, zijn, (meer…)

Interview met Hugo Claus: ‘Ik schreef “Het verdriet van België” om mijn twee zoons mijn jeugd te laten zien’

Door Reinjan Mulder
Hoe het was om in de jaren voor, tijdens en na de oorlog op te groeien in een kleine provinciestad als Kortrijk? Dat wilde Hugo Claus aan zijn zonen duidelijk maken en daarom schreef hij Het verdriet van België, de roman die voor zijn internationale doorbraak zorgde. ‘De komst van de Duitsers was beeldschoon voor een jongen van elf.’
In de – vaak juichende – ontvangst die Claus’ meesterproef sinds de verschijning in 1983 heeft gekregen, is tot nu toe vooral veel aandacht besteed aan de Vlaamse collaboratie met de Duitse bezetters die erin beschreven wordt. De vader van de hoofdpersoon is pro-Duits en bezoekt tijdens de bezetting een café waar hele en halve fascisten samenkomen. Het jongetje door wiens ogen alles wordt beschreven, sluit zich aan bij een fascistische jeugdorganisatie en gaat op vakantie naar een Duits kinderkamp. En de moeder dweept met haar Duitse chef.
Voor veel Nederlanders moet de roman de eerste uitgebreide kennismaking zijn geweest met de Vlaamse groeperingen die, uit angst voor het communisme of uit haat tegen de Franse invloed, met de bezetters samenwerkten. En in landen waar het boek in vertaling verscheen, was het al niet veel anders. Ook in Engeland, waar het boek dit jaar in de reeks Penguin Classics verschijnt, en Frankrijk werd het politieke aspect er in besprekingen vaak uit gelicht. Daardoor leken de achtergronden van het verhaal volgens Hugo Claus soms belangrijker dan het verhaal zelf: ‘De Fransen (meer…)

De roman ‘Gewassen vlees’ van Thomas Rosenboom: papier geworden opera!

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Thomas Rosenboom: Gewassen vlees. Uitg. Querido, 732 blz. 1994. 

Gewassen vlees, de nieuwe roman van Thomas Rosenboom, is wel het extravagantste boek dat ooit na de oorlog verschenen is. Met zijn 730 dichtbedrukte bladzijden is het niet alleen een van de dikste Nederlandse romans sinds jaren – het zit ook zo boordevol avonturen, intriges en, doorlopende of doodlopende, zijpaden dat je na afloop vrijwel laveloos achterblijft. Daarbij komt dan nog de exuberante en ritmische stijl van het boek. Gewassen vlees zingt en tettert, het rommelt en raast, en het zoemt en sist. En tegelijk is het één van de meest evocatieve boeken die (meer…)

Cees Nooteboom’s ‘Zelfportret van een ander’: angst bederft niet

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Cees Nooteboom, Zelfportret van een ander. Uitg. Atlas, 77 blz.; id., Selbstbildnis eines Anderen. Uitg. Uitg. Kleinheinrich, 120 blz.
Zelfportret van een ander, de laatste publikatie van Cees Nooteboom, is een verfijnd boekje met variaties op het thema resignatie. Resignatie is het afstand doen van verworvenheden, de onderwerping aan het lot, en uiteindelijk het berusten in de dood. Het boekje, dat eerder in Duitsland als Selbstbildnis eines Anderen verscheen, in een tweetalige bibliofiele editie met illustraties van de schilder Max Neumann, beschrijft een man die op het punt staat het leven dat hij heeft geleid los te laten. Hij is oud, vindt hij, en hij heeft zich op een eilandje teruggetrokken.
De man doet pogingen in het niets te verdwijnen. Hij wil rust, stilte. ‘Zonder’ is het woord dat door zijn hoofd jaagt. ‘Zonder, zonder, en daarmee tekende hij de (meer…)

Het onderste hemd van het lijf – Gerrit Komrij’s ‘Dubbelster’

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Gerrit Komrij, Dubbelster. Uitg. De Arbeiderspers, 1993.
Is het mogelijk je volledig in het leven van iemand anders te verplaatsen? Figuurlijk, misschien. Maar letterlijk? Hoeveel zou je daarvoor moeten weten van zo iemand? Zijn lievelingsgerecht, zijn manier van lopen, zijn lachje?
Op de televisie zijn de laatste tijd spelletjes te zien waarin de deelnemers moeten raden wat iemand anders in een denkbeeldige situatie zou doen. Kenmerkend aan die spelletjes is de intimiteit. Het gaat niet langer om het tonen van eruditie, behendigheid of snelheid. Het gaat om zoiets persoonlijks als de kennis van de kleur van andermans ondergoed, of zijn manier van zoenen.
In zijn uiterste consequentie zou je je kunnen voorstellen dat kandidaten die goed in deze spelletjes zijn, op den duur het leven van de door hen bestudeerde ander zouden kunnen overnemen. In zijn deze maand verschenen roman Dubbelster heeft Gerrit Komrij dit idee (meer…)

Een koppige voorkeur voor de waarheid – Tessa de Loo’s roman ‘De Tweeling’ over Duitsers en Nederlanders

 

Door Reinjan Mulder
Tessa-de-Loo-De-tweeling.-1e-druk-21958109
Recensie van: Tessa de Loo, De tweeling. Uitg. De Arbeiderspers.
Bij de presentatie van haar roman De tweeling in het Amsterdamse Goethe Instituut zei Tessa de Loo (1946) dat zij het boek geschreven had om tegenwicht te bieden aan het anti-Duitse sentiment in Nederland. Ze kende dit gevoel uit eigen ervaring. Zoals veel van haar leeftijdgenoten is ze na de oorlog opgevoed met wilde verhalen over de bezettingstijd en met het idee dat Duitsers niet te vertrouwen zijn.
Een paar jaar jaar geleden is ze daarover aan het twijfelen geraakt. In een Frans pensionnetje ontmoette ze een oudere Duitse vrouw die (‘heel uitzonderlijk voor een Duitser’) veel gevoel voor humor had en na lange gesprekken met haar begreep De Loo dat de meeste Duitsers net zo onder het nationaal socialisme hebben geleden als de Nederlanders. Ze wilde haar houding tegenover Duitsland herzien en de spanning die dit met zich mee bracht leidde uiteindelijk tot de lijvige roman die deze week verscheen.
In De tweeling wordt inderdaad uitvoerig het lijden van de Duitse bevolking tijdens het nazi-regime (meer…)

Interview met Suhrkamp-directeur Siegfried Unseld: Waarom Nederland de beste schrijvers ter wereld heeft

Door Reinjan Mulder
De Duitse uitgeverij Suhrkamp gaf in 1993 meer vertalingen uit het Nederlands uit dan uit het Frans of Italiaans. ‘Ik ben ervan overtuigd dat de Nederlandse literatuur nu de sterkste stem is in het Europese literaire concert,’ zei directeur Siegfried Unseld daarover bij de opening van de Frankfurter Buchmesse van 1993. Nederland was daar dat jaar gastland, en de bekende beurs stond geheel in het teken van ons land. Siegfried Unseld speelde daarin een belangrijke rol, niet alleen omdat hij de uitgever was van de in Duitsland zeer populaire Cees Nooteboom, maar ook omdat hij zoveel lovende woorden liet horen op de feestelijke openingsmanifestatie van de Messe. Een paar dagen voor de beurs begon, zocht ik hem op in zijn kantoor.
‘Ik vermoed wat u weten wilt,’ zegt Siegfried Unseld als ik nog maar net in zijn kamer in het enorme Suhrkamp Huis in Frankfurt ben gaan zitten. ‘Waarom nu? En waarom zo plotseling?’
Het is duidelijk waarover het gesprek zal gaan. Ook Siegfried Unseld heeft zich de laatste maanden moeten afvragen waarom er in Duitsland plotseling zoveel aandacht is voor Nederlandse literatuur. Cees Nooteboom haalde jarenlang bescheiden oplagen, maar nu heeft Unseld in twee jaar tijd 400.000 boeken van hem verkocht, waarvan 300.000 in het laatste half jaar. En in het kielzog van Nooteboom trekken steeds meer andere Nederlandse schrijvers de aandacht van de pers en het publiek.
Ik spreek de 69-jarige uitgever aan het begin van de Frankfurter Buchmesse, een dag voor hij in de Alte Oper de Nederlandse avond Ebene Erhebungen moet inleiden. Hij zegt dat er sprake is van een ware boom, alleen te vergelijken met wat hij indertijd heeft meegemaakt met de Zuidamerikanen. Ook toen waren er (meer…)

– Interview met de Friese dichter Tsjebbe Hettinga (44): – ‘Het Fries is de taal van mijn gevoel’

Door Reinjan Mulder
Wie is de totaal onbekende 44-jarige Friese dichter Tsjebbe Hettinga, die woensdag deelneemt aan het Nederlands-Vlaamse openingsprogramma van de Frankfurter Buchmesse, naast bekende auteurs als Hugo Claus, Hella Haasse, Harry Mulisch en Cees Nooteboom? Hoe is hij ineens tussen de ‘sterren’ beland?
Tsjebbe Hettinga’s aanwezigheid vloeit voort uit het Nederlandse letterenbeleid, zegt men bij het ministerie van WVC. Toen Nederland besloot aan de boekenbeurs mee te doen als themaland, stond vast dat er ook aandacht aan het Fries gegeven zou worden. ‘Het Fries is de tweede taal van Nederland en een regulier onderdeel van het beleid,’ zegt een woordvoerder van WVC. De Stichting Frankfurter Buchmesse die de avond samen met de Frankfurt Feste organiseert, vroeg daarop het Fries Letterkundig Museum en Documentatiecentrum een naam te noemen, en daar koos men voor Tsjebbe Hettinga.
Nieuwsgierig wie deze Tsjebbe Hettinga dan wel is, reis ik naar Leeuwarden, waar hij sinds een aantal jaren zou wonen. Aan een grachtje in de binnenstad bel ik aan en na enig wachten wordt opengedaan door een bijna blinde man die me via een paar gangen en over een zolder naar zijn schaars gemeubileerde (meer…)