Salman Rushdie duikt overwacht in Cambridge op

Door Reinjan Mulder
CAMBRIDGE, 21 JULI 1992. De Britse schrijver Salman Rushdie, die vanwege zijn boek The Satanic Verses door de Iraanse leiders ter dood is veroordeeld, heeft gisteren onverwacht in Cambridge een lezing gehouden voor een internationaal gezelschap van schrijvers, critici en academici.
In het tot Cambridge University behorende Downing College las de bedreigde en ondergedoken schrijver twee nieuwe verhalen voor, waarna hij vragen beantwoordde van het publiek. Later op de avond vertrok hij met zijn gehoor en drie lijfwachten naar het restaurant Sheen Mill in Melbourn, waar hij nog tot elf uur deelnam aan een feestelijke maaltijd. Onder de zeventig aanwezigen bevonden zich veel bevriende schrijvers zoals Malcolm Bradbury, Margaret Drabble, Michael Holroyd en Graham Swift. Ook waren enkele aanwezigen afkomstig uit de Arabische wereld, zoals prof. Saïd Al-Harbi van de Umm Al Qurah Universiteit van Mekka en prof. Fethi Hassaine uit (meer…)

Interview met de Zuidafrikaanse Antjie Krog: ‘Ik zou het accepteren, als het Afrikaans verdwijnt, al is het met spijt’

“Ik verwacht dat het Afrikaans in Zuid-Afrika over niet al te lange tijd zal verdwijnen. Het Engels zal de enige officiële taal worden en ik accepteer dat, al is het met spijt. Ik zie hier in Rotterdam op Poetry International hoe rijk je bent wanneer je meer dan één taal spreekt. Ik vind het ook verschrikkelijk als iedereen hetzelfde klinkt. Maar dan begrijpen we elkaar tenminste!”
De Zuidafrikaanse dichteres Antjie Krog, die in 1992 op het poëziefestival in Rotterdam optrad, schrijft haar boeken in een taal die ernstig bedreigd wordt, ze geeft ook les in die taal, maar ze weigerde tegen het verdwijnen ervan in verweer te komen. “Nu het zover is, voel ik me eerder opgelucht.” Krog vindt dat het Afrikaans lang genoeg beschermd is. “Ik ben me te zeer bewust van het feit dat wij drie eeuwen lang de absolute heerschappij hebben gehad. Wij hebben de zwarten altijd verboden hun eigen taal (meer…)

Per draagstoel naar het strand – Recensie van A. Alberts, Twee jaargetijden minder

Door Reinjan Mulder
Recensie van A. Alberts: Twee jaargetijden minder. Uitg. CPNB, 1993, 55 blz. Prijs ƒ4,95

De eerste zin van het dunne boekje is een klein raadsel. ‘Het kan in Amsterdam geweest zijn,’ schrijft A. Alberts (1911-1995) in Twee jaargetijden minder,  ‘of Haarlem; in elk geval in de buurt van het Noordzeekanaal met zijn IJmuider sluizen.’
Wat is dat ‘het’? Wat kan in Amsterdam geweest zijn? Je hoopt dat de tweede zin met een antwoord komt.
Maar dat gebeurt niet, daarin staat alleen: ‘En daar dan met lust het zeegat uit, zoals ze vroeger zongen.’ En dan volgt er een stuk over een ander kinderliedje.
Zou men in Amsterdam of ‘in ieder geval in de buurt van het Noordzeekanaal’ het zeegat zijn uitgegaan?
Dat is onwaarschijnlijk.
Wat dan?
Ik houd het er voorlopig op dat A. Alberts, de schrijver van het dunne boekje, zijn openingszin gekozen heeft om aan zijn boekje het karakter te geven van een verhaal. Het boekje wordt weliswaar gepresenteerd als een essay, het is het officiële, door de CPNB uitgegeven boekenweekessay van 1992, maar het betoog heeft iets fictiefs, nu het zo mooi wordt  (meer…)

A.F.Th. van der Heijden’s boekenweekgeschenk: Acht metamorfosen van een wieldop

Door Reinjan Mulder
Recensie van: A.F.Th. van der Heijden, Weerborstels. Uitg. CPNB, 93 blz.
‘Ik werk liever mijn hele leven aan één en hetzelfde boek dan steeds weer een nieuw boek te maken en aan het eind van zijn leven te merken dat al deze boeken op hetzelfde neer komen. Met een dergelijke redenering verdedigde A.F.Th. van der Heijden onlangs zijn voornemen om alleen nog maar boeken te schrijven die passen in de cyclus De Tandeloze Tijd. In deze cyclus figureert, zoals bekend, een leeftijdgenoot van Van der Heijden, een working class hero, geboren in een Brabants arbeidersmilieu, en in de jaren zeventig verhuisd naar de grote stad, eerst naar Nijmegen en later naar Amsterdam. Ook Weerborstels, het boekje dat Van der Heijden op verzoek van de CPNB schreef als boekenweekgeschenk van 1992, maakt deel uit van de cyclus. De 83 bladzijden tekst die het boekje telt worden aangeduid als een ‘intermezzo’. Volgens de verantwoording achterin horen ze thuis tussen de in 1985 verschenen roman De gevarendriehoek en het nog altijd te verschijnen derde deel van de omstreeks 1980 begonnen mega-cyclus.
Weerborstels beschrijft de lotgevallen van een oom en een neef van de hoofdpersoon. De oom is een koppige Brabantse amateurwielrenner wiens carrière zich na een redelijk goede start onafwendbaar in neerwaartse richting ontwikkelt. Zijn huwelijk gaat stuk, hij kan zijn werk niet aan en in de wielrennerij blijven de grote successen uit. Maar wat de oom niet lukt, kan zijn zoon nog goedmaken. Robby, het neefje van de ik-persoon, is van jongs af aan voorbestemd zijn vader op de fiets te overtreffen. Hij is nog niet uit de luiers of hij wordt al even op een smal zadeltje neergezet. En hij is nog geen zeventien, of hij wint, inderdaad, de eerste grote wielerwedstrijden.
Zoals bij Van der Heijden gebruikelijk is, gaat het niet alleen om beschrijvingen en dialogen. Het op zichzelf vrij banale verhaal wordt royaal afgewisseld door redeneringen en vergelijkingen. Een element dat in het boek geregeld terugkeert is bijvoorbeeld de weerbarstigheid van het wielrennende neefje, mooi gesymboliseerd door de weerborstels (kruintjes) op zijn achterhoofd en rechtstreeks met het fietsen verbonden: ‘een kleine draaikolk van licht, vergelijkbaar met de glinstering die soms over spaken van een sneldraaiend fietswiel komt te liggen en schiksgewijs en traag tegen de richting van de spaken in beweegt.’
Een ander terugkerend motief is het oog. De vader van het neefje is aan één oog gehandicapt, hij ziet niet veel, maar hij wordt ook zelf weinig gezien. Bij het fietsen gaat hij op in het peloton en hij gaat dan zo snel dat niemand van zijn familie hem onderscheiden kan. Zijn onzichtbaarheid krijgt soms zelfs iets magisch. Hij stopt dan zo veel energie in het fietsen dat hij na de wedstrijd vrijwel niets meer is. Hij wordt het “negatief’, schrijft van der Heijden, van de kracht die hij in enkele uren had ‘verbrast’.
Ook bij de zoon gaat het bij het fietsen op den duur om veel meer dan om de sport. Hem gaat hem om snelheid in een zo abstracte mogelijke zin. ‘(-) het was niet zo maar het oude liedje van de vader die zijn eigen falen in de zoon opgeheven wil zien. (-) De snelheid waartoe Robert zijn zoon, eerder door een soort hypnotische kracht dan door woorden, aanzette, was geen haalbare; die bestond hooguit als idee.’
Wat de zoon wil, is, door steeds harder te gaan, een soort lichtheid bereiken. Het gesprek dat hij hierover met zijn neefje voert, munt helaas niet uit door helderheid, maar als ik het goed zie, komen in zijn ideaal verschillende vormen van lichtheid samen: een lichtheid die hem gewichtloos maakt, een visuele lichtheid die hem aan de eeuwige duisternis ontrukt, en via dit een soort geestelijke lichtheid, een luciditeit die hem voorgoed boven het aardse getob uittilt en hem ‘naadloos’ de dood binnenvoert.
Nu Van der Heijdens heeft aangekondigd alleen nog maar boeken te schrijven die onderdeel uitmaken van alomvattende cyclus is een oordeel over elk afzonderlijk werk van hem voorbarig. Ook in Weerborstels zitten onduidelijkheden en losse stukken die waarschijnlijk zijn terug te voeren op het voorlopige karakter ervan. Wordt het boek als een zelfstandig product gelezen, en zo wordt het nu door de CPNB gepresenteerd, dan zijn er enkele duidelijke tekortkomingen aan te wijzen. Sommige onderdelen zijn te gedetailleerd of te zwaar aangezet, andere stukken zijn te vluchtig. Het best kan dit gebrek aan evenwicht geïllustreerd worden aan de ik-persoon. Aanvankelijk ziet het er naar uit dat hij een hoofdrol vervult, maar halverwege het boek verdwijnt hij plotseling vrijwel uit het zicht. We lezen nog net dat hij elders is gaan studeren, maar daar blijft het dan ook bij. De uitvoerige overpeinzingen uit het begin keren niet meer terug.
Storend is verder dat de vrienden- en familieverhoudingen voor zo’n klein boekje nodeloos ingewikkeld zijn. Er is sprake van een onbetrouwbare stiefvader die verder niet meer uit de verf komt, we horen iets over een broer Benny die problemen geeft, we maken kennis met een zekere Lex met wie de neef een ongeluk krijgt, niemand wekt de indruk voor het verhaal onmisbaar te zijn.
Ten slotte bevat het verhaal nogal wat slordigheden, die vermoedelijk zijn terug te voeren op de haast waarmee het boekje geschreven moest worden. Het is bijvoorbeeld merkwaardig dat de familie al tijdens de bruiloft van de oom uitvoerig speculeert over de onvruchtbaarheid van het jonge stel. Ook in de leeftijden is Van der Heijden niet altijd even consequent. Zo is het voor mij een raadsel waarom de ik-persoon op bladzijde 35 plotseling vijftien jaar oud is.
Deze bezwaren worden echter ruimschoots goedgemaakt door een aantal razend knappe scènes. Alleen al het korte hoofdstuk waarmee het verhaal besluit verdient het wat mij betreft om binnen twee weken klassiek te zijn. In een paar bladzijden beschrijft Van der Heijden hier hoe de op snelheid beluste neef in een luguber verkeersongeluk aan zijn einde komt. Niet alleen laat hij plotseling het hele perspectief verschuiven, en gaat het Brabantse land waar het verhaal zich tot op dat moment heeft afgespeeld over in een tafelblad waaraan twee niet nader aangeduide bedroefde mensen zitten.
Ook de symboliek stapelt hij op tot ongelofelijke hoogten, wanneer we lezen hoe een wieldop van een auto achtereenvolgens acht metamorfosen ondergaat. Het schijfje begint als een discus van een Griekse god, gaat over in een gevleugeld wiel, een bekken van een slagwerk, een stolp die zijn eigen klankkast afsluit, een glinsterende traan, een oog dat alles ziet, een spiegel, om ten slotte te eindigen als een schedel. ‘Toen de wieldop alle geluid en beweging uit zich geschud had en eindelijk stil lag, werd hij een door oogknipperen weggesprongen traan, bol en zilverig rustend op het tafelblad. Een traan die alles had kunnen weerspiegelen, de dramatis personae ter weerszijden van de tafel, de geheven vuist, het huilende gezicht, alles, het hele drama… ware het niet dat alles zich in het aardedonker afspeelde, zodat er niets, niemandal te weerspiegelen viel, zelfs geen scheur in het plafond…’
De CPNB verdient een onvoorwaardelijk compliment voor de keuze van Van der Heijden. Het boek dat hij schreef is niet volmaakt, maar het is een voorrecht op te hoogte te blijven van de vorderingen die hij maakt, bij wat ooit zal uitlopen op zijn levenswerk.

Een boek om over in snikken uit te barsten – Over de roman ‘Fremdkörper’ van Oscar van den Boogaard

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Oscar van den Boogaard: Fremdkörper: Uitg. Athenaeum/ Polak & Van Gennep, 1992, 201 blz.

Oscar van den Boogaard weet van aanpakken. Nadat de schrijver (1964) in 1991 debuteerde met Dentz, een broeierige liefdesgeschiedenis met veel Amsterdam-Zuid erin, verscheen al deze winter zijn tweede boek, Fremkörper. Ook in deze roman gaat het over broeierige liefde, al is het decor nu aanmerkelijk verbreed. In Fremdkörper beschrijft Van den Boogaard een moeizame vierhoeksverhouding tegen een achtergrond van het moderne Europa. Een veertiger uit Berlijn die in Brussel internationaal recht doceert, wordt gevoelsmatig heen en weer getrokken tussen een Spaanse studente in de Belgische hoofdstad, een jonge Nederlandse advocaat op een groot internationaal kantoor en een onduidelijke Amerikaan.

Fremdkörper legt vooral de nadruk op het onmogelijke van de liefde. De beide mannen weten de vertwijfelde Duitser verreweg het meest te boeien, maar op advies van zijn bezorgde zuster doet hij toch verwoede pogingen om op de Spaanse verliefd te worden. Ze mag bij hem intrekken en hij probeert tot een diepgaande relatie te komen. Als hij maar lang genoeg met een vrouw samenwoont, zo heeft zijn zuster gezegd, gaat zijn homoseksualiteit waarschijnlijk vanzelf wel over.
Dat blijkt een vergissing.

Fremdkörper is met een ongewone ernst en overgave geschreven. Bij Van den Boogaard is het dan ook eigenlijk een eufemisme te zeggen dat de hoofdpersoon door gevoelens heen en weer wordt getrokken. Zeg maar gerust dat hij door de Liefde wordt verscheurd. Van den Boogaard houdt niet van understatements. Zowel zijn eerste als zijn tweede boek staan vol grote woorden. Ook zijn vergelijkingen zijn weinig bescheiden. Als het ook maar even kan zoekt hij naar beelden die zeer extreem zijn. Iemand die na zijn werk een beetje snel naar huis toe gaat, loopt “alsof hij op de vlucht is geslagen voor een groot gevaar en … vreest voor zijn leven.’

Tussen het eerste en het tweede boek is wel een duidelijke ontwikkeling te zien. In Dentz werden de vele zwaar aangezette scènes nog af en toe afgewisseld door een studentikoze relativering. Van den Boogaard had toen kennelijk zijn toon nog niet gevonden. In zijn laatste boek kan ook zo’n relativering er niet meer af. Nu is het hele boek van begin tot eind beklemming en benauwenis.

Het proza is ook abstracter geworden. Alsof de beschrijvingen nu geheel ondergeschikt zijn geworden aan de redeneringen en begrippen die de tekst in overvloed bevat. De Nederlandse advocaat is niet onthutst, hij is “op de bodem van de waarheid terechtgekomen”, hij is overgeleverd aan “een confrontatie met de Grote Geliefde’, hij begint een wandeling waarop ieder stap “verpletterende betekenis’ heeft, en alsof dat nog niet genoeg is, zegt Van den Boogaard over hem dat hij “gedoemd is tot de realiteit’.

Je kunt niet zeggen dat Fremdkörper een boek is van dertien in een dozijn. Het laat zich met weinig vergelijken. Alleen in de verte doet het soms denken aan werk van een schrijver als Geerten Meijsing.

Dat neemt niet weg dat het boek bij mij nog wel gemengde gevoelens oproept. De ernst en de pretentie waarmee het is geschreven getuigen van moed. Van den Boogaard wil duidelijk iets met zijn boek. Hij gelooft in de literatuur. Hij stelt zich niet tevreden met het kleine leed, maar wil een wereldbeeld ontwikkelen.
Daar staat tegenover dat wat hij schrijft, vaak wel erg parmantig klinkt. Op het irritante af. Het gaat wel erg onomwonden om zwaarwichtige thema’s als de liefde, de leegte, het geluk, de waarheid en de eenzaamheid.

Voor mij werd het boek juist door deze zeer grote ernst op den duur vrijwel onleesbaar. Toen er voor de zoveelste keer iemand in tranen was uitgebarsten, kon ik mijn aandacht er niet meer zo goed bijhouden, en barstte ik even in… een luid lachen uit.

Dat is vast niet de bedoeling geweest.

Verscheen eerder in NRC Handelsblad van 7 februari 1992 

De onmogelijkheid van contact – Margriet de Moor verdient de AKO-prijs voor ‘Eerst grijs dan wit dan blauw’

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Margriet de Moor: Eerst grijs dan wit dan blauw, Uitg. Contact, 1991
Het is wonderlijk gesteld met het nieuwe boek van Margriet de Moor. Eerst grijs dan wit dan blauw, haar eerste roman na twee verhalenbundels, doet op het eerste gezicht sterk aan een thriller denken. Al na vijftien bladzijden stuiten we op een lugubere moord. Een vrouw ligt badend in het bloed op de grond naast haar bed.
Lees je echter verder dan blijft er weinig over dat in de categorie spanning en sensatie thuis hoort. Allereerst is de stijl van het boek heel anders dan in de meeste thrillers. Margriet de Moor schrijft een sterk melodisch en metrisch Nederlands, waarvoor ze terecht al door velen is geprezen, maar daarnaast veroorlooft ze zich nogal wat vrijheden bij de opbouw van haar verhalen, waardoor je in haar boeken maar langzaam doordringt. Heden en verleden lopen door elkaar heen, een stuk in de eerste persoon kan zonder duidelijke overgang worden afgewisseld door een stuk in de derde persoon, en beschrijvende stukken kunnen ongemerkt overgaan in korte dialogen of in mijmeringen.
Daar komt in dit geval nog bij dat het thema van het boek aanzienlijk gecompliceerder is dan je op grond van de moord aan het begin zou denken. Wil je onder woorden brengen waar de roman uiteindelijk over gaat dan kom je bij zoiets uit als de onmogelijkheid om (meer…)

Een miniatuur in drukletters – Over ‘De vrouw met de parasol’ van A. Alberts

Door Reinjan Mulder
Recensie van: A. Alberts: De vrouw met de parasol. Uitg. G.A.van Oorschot, 1991. 79 blz. 

De schrijver A. Alberts, aan wie in 1995 de P.C. Hooftprijs voor proza toegekend zou worden, is, waar het om fictie ging, nooit een man van veel woorden geweest. Maar in zijn novelle De vrouw met de parasol is hij wel op zijn kortst. En, laat ik dat er meteen maar bij zeggen, zeker niet op zijn slechtst. Hoewel de novelle een gecompliceerd familiedrama weergeeft, met veel personages, veel plaatsen van handeling en een vrij lang tijdsverloop beslaat, is Alberts er in geslaagd alles in een opvallend kort bestek op te schrijven, zonder dat je als lezer het idee hebt ook maar iets van belang te missen. Als je de 75 bladzijden van het boekje uit hebt, heb je meer meegemaakt dan in menige roman van driehonderd dichtbedrukte bladzijden.
Een miniatuur in drukletters is dit boekje, en het is nog het best te karakteriseren als een verhaal over ontsnappingen. Alberts beschrijft (meer…)

Schreeuwen om een keurslijf – Over de roman ‘Teheran, een zwanenzang’ van de schrijver F. Springer

Door Reinjan Mulder
Recensie van: F. Springer: Teheran, een zwanezang. Uitg. Querido, 1991, 376 blz.

De negentiende-eeuwse Engelse schrijver James Morier kreeg in zijn tijd grote bekendheid met een aantal reisboeken en romans die zich afspeelden in de Oriënt. Na zijn dood, in 1849, is hij echter vooral blijven voortleven als de schrijver van één boek: The Adventures of Haji Baba of Ispahan. In deze avonturenroman beschrijft hij de lotgevallen van een handige Pers die zich dank zij list en bedrog door het niet altijd even eenvoudige leven weet te slaan. De betekenis van Moriers boek, waarvan in 1944 een Nederlandse vertaling werd gemaakt, ligt niet zozeer in de avonturen van Haji Baba, maar eerder in de beschrijving die erin gegeven wordt van de Perzische mentaliteit in de vroege negentiende eeuw. Morier kende die mentaliteit als geen ander van zijn generatie. Acht jaar lang, van 1807 tot 1809 en van 1810 tot 1816, verbleef hij in Perzië, eerst als ambassadesecretaris, en later als zaakgelastigde van Engeland.

In Teheran, een zwanezang, de eerste grote roman van F. Springer, wordt op veel plaatsen aan het boek van James Morier gerefereerd. Dat hoeft ons niet te verbazen. Ook Springer werkte enige tijd op een ambassade in Teheran, en ook hij probeert nu in zijn roman een indruk te geven van de raadselachtige Perzische mentaliteit. Het verhaal dat Springer in Teheran vertelt speelt zich af in 1978 en 1979, tijdens de val van de Sjah, de tijd waarin hij zelf in Teheran ooggetuige was van de grote veranderingen.

Een van de belangrijkste vragen die in het boek van Springer aan de orde komen is hoe in een schijnbaar modern land als Perzië de traditionele islamitische waarden weer zo snel konden terugkeren. Vooral in de (meer…)

De man die toch zijn vader werd: recensie van Leon de Winter’s roman ‘Supertex’

Door Reinjan Mulder 
Recensie van: Leon de Winter, Supertex. Uitg. De Bezige Bij. 252 blz. 

Max Breslauer, de jood in de Porsche, heeft bijna de jood gedood die het geloof wilde gaan belijden. Symbolischer kan het niet. Hij belt in paniek een psychiater. De nieuwe roman van Leon de Winter, Supertex is een verslag van wat Breslauer de psychiater vertelt. De Winter had in eerdere boeken al bewezen de techniek van het roman-schrijven goed te beheersen, maar zijn thematiek was nooit eerder zo duidelijk.

In Supertex beschrijft Leon de Winter (1954) een zakenman die in moeilijkheden is geraakt. De zaken gaan nog altijd goed, maar zijn geest is verward. Zijn ervaringen komen niet langer overeen met zijn opvattingen. De man over wie het gaat is een rationalist, een kind van de naoorlogse tijd, maar op steeds meer fronten wordt hij geconfronteerd met verwijzingen naar het irrationele. Hij is een agnosticus, die ziet dat (meer…)

Een schrijver moet rijk zijn – Overgebleven verhalen van W.F. Hermans

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Willem Frederik Hermans, De laatste roker. Verhalen. Uitg. De Bezige Bij. 268 blz. 1991.
De laatste roker
, de bundel verhalen waarmee W.F. Hermans vandaag, een week voor zijn zeventigste verjaardag, in alle boekwinkels aanwezig is, kan moeilijk worden aangeduid als de nieuwe Hermans. De meeste verhalen zijn weliswaar nog niet eerder in boekvorm verschenen, maar daarmee zijn ze nog niet nieuw. Integendeel. De laatste roker laat in een bestek van 260 bladzijden bijna vijftig jaar schrijverschap zien. Het oudste verhaal dat is opgenomen, het sprookjesachtige ‘Cascaden en Riolen’, is een fragment dat al uit 1943 stamt. Er staan verhalen in uit de jaren vijftig, de jaren zestig, en de jaren zeventig en tachtig. En als jongste verhaal kon nog op het nippertje het vorige maand voor NRC Handelsblad geschreven ‘Levitatie’ worden opgenomen, de wonderlijke geschiedenis van de hoogleraar parapsychologie en bovennatuurlijke natuurkunde die in Parijs op zo’n mysterieuze wijze zijn bril kwijtraakt.
Het voordeel van zo’n grote tijdsspanne is dat je als lezer een uniek doorzicht krijgt van een al even uniek oeuvre. In één niet al te omvangrijke band geeft het boek een indruk van de vele constanten die in het werk van Hermans aanwezig zijn. Je ziet hoe de hang naar het surrealistische die kenmerkend was voor het eerste werk in het allerlaatste verhaal nog altijd (meer…)