De zin van het falen – Het nieuwe wereldbeeld van Gerrit Komrij

Door Reinjan Mulder
Recensie van Gerrit Komrij, Met het bloed dat drukinkt heet, Uitg. De Arbeiderspers, 1991; Gerrit Komrij, Over de noodzaak van tuinieren – Huizinga-lezing 1990. Uitg. Bert Bakker.
Er waait, als we Gerrit Komrij moeten geloven, sinds enige tijd een nieuwe wind door de Nederlandse letteren. Een wind van religiositeit. Niet langer is het zo dat alles wat maar enigszins van waarde is moet worden gerelativeerd. Nee, er is behoefte ontstaan aan een ‘vitale kosmologie’. Er komt in de literatuur weer meer aandacht voor de metafysica, en er wordt ook weer uitgegaan van een zekere hierarchie. Het is niet langer zo dat Nico Scheepmaker even belangrijk is als Leopold. Er mag dan misschien nog wel geen behoefte zijn aan erediensten en aan onwrikbare systemen en ideologieën, maar, zegt Komrij, er wordt in ieder geval weer gezocht naar ordening. Komrij verdedigt zijn stelling in Over de noodzaak van tuinieren, de uitgewerkte versie van zijn Huizinga-lezing, en het is, lijkt mij, een opmerkelijke stelling. Niet zozeer omdat het een geheel nieuw geluid is – ik hoor al zolang ik me heugen kan, dat allerlei oude waarden en gedachten weer terug beginnen te komen: de godsdienst, het huwelijk, de stropdas, het marktmechanisme, de romantiek – het opmerkelijke is eerder wie het zegt, en met hoeveel instemming dat gebeurt. Komrij, zo krijg je de indruk, juicht het nieuwe levensgevoel toe. Trok de schrijver achttien jaar geleden nog fel ten strijde tegen socialisten, katholieken en de systeembouwers van de scientology-beweging, nu noemt hij het ontbreken van een algemeen aanvaard stelsel een groot gemis. Aan zijn oordeel ligt het idee ten grondslag dat de kunst in de huidige tijd geen functie meer heeft. Komrij doet zijn beklag in de eerste plaats als schrijver en dichter. De lezing is een pleidooi voor een in de maatschappij gentegreerde kunst. Komrij laat zien dat in zijn werk verschillende metaforen en allegorieen voorkomen, die door bijna niemand zijn herkend, zelfs niet eens altijd door hemzelf.

Het voorbeeld dat hij in dit verband uitwerkt is de metafoor van de tuin. Komrij beschrijft hoe het beeld van de tuin tot aan het begin van de negentiende eeuw steunde op een heel stelsel van connotaties en voorstellingen. Maar het meeste hiervan is verloren gegaan. Veel vormen van kunst hebben daardoor hun waarde verloren. Het gevolg is dat veel van wat Komrij de afgelopen twintig jaar heeft gemaakt, niet goed kon worden begrepen doordat de connotaties van de tuin die er zo belangrijk in zijn niet meer leven. In zijn roman Verwoest Arcadië, zijn toneelstuk Het chemisch huwelijk, de dichtbundel Fabeldieren, en in een fragment uit De gelukkige schizo, overal kwam op de een of andere manier de metafoor van de tuin voor, maar niemand had het door. In de visie van Komrij heeft de kunstenaar het op dit moment moeilijk. Omdat elke kunstenaar door zijn aard een absolutist is, heeft hij behoefte aan idealen, utopieen, of in ieder geval algemeen geldige stelsels. Maar deze stelsels zijn er niet meer. Alles wat er ooit bestond, heeft zijn overtuigingskracht verloren: het christendom, de mystiek, het humanisme, de romantiek, het estheticisme, het communisme, alles. Het enige wat ons rest, zijn brokstukken. Wat Komrij in zijn lezing, die tegelijk een verslag is van zijn eigen ontwikkeling, bepleit is een nieuw soort religiositeit. Hij doelt daarmee op een religiositeit die sterk doet denken aan wat Frans Kellendonk hierover de laatste jaren van zijn leven schreef. In dit wereldbeeld is er geen geloof meer in een God, maar men gaat wel uit van een wereld waarin een God functioneert. Het woord dat Komrij in dit verband gebruikt, en dat hij vroeger stellig luid vervloekt zou hebben, is ‘zingeving’.

Een kunstenaar heeft volgens Komrij niet de erkenning nodig van een onfeilbare God, maar een “verzonnen realiteit van een God waaraan hij de zin van zijn falen ontleent”. Is die er niet, dan ontstaat er een nihilistische kunst die te vergelijken is met ‘droog water, wit roet’. Dit beeld, van droog water en wit roet, komt ook verschillende keren voor in Komrij’s Met het bloed dat drukinkt heet, een ongeveer tegelijkertijd verschenen verzameling stukjes en essays. Maar dat is dan ook zo ongeveer de enige overeenkomst. Voor het overige is er tussen dit boek en de Huizinga-lezing een wereld van verschil. Met het bloed dat drukinkt heet bevat stukken over de Nederlandse politiek, snelheid, Nederlandse cultuur, homoseksualiteit, taal en Groen Links, maar wat Komrij van al deze onderwerpen vindt, is vaak moeilijk aan te geven. Nu eens juicht de schrijver, in zijn eigen woorden, als een dr. Jekyll mee met degenen die de oude waarden verwerpen, dan weer is hij een mr. Hyde, die op zoek lijkt naar wat er uit de oude wereld verloren is gegaan. Maar vaak ook is hij beiden tegelijk. Ik neem aan dat de meeste essays voor de Huizinga-lezing geschreven zijn. Met het bloed dat drukinkt heet kan dan ook misschien het best worden gekarakteriseerd als een overgangsboek. De ideeen die in de Huizinga-lezing zijn verwoord zijn hier en daar wel sluimerend aanwezig, maar de humor en de relativering overheersen er nog. Wie de twee boeken naast elkaar legt ziet onmiddellijk hoeveel baldadiger ook de stijl is waarin de essays zijn geschreven. Probeert Komrij in de Huizinga-lezing zo min mogelijk uit de toon te vallen en niemand voor het hoofd te stoten, in de essaybundel wil hij juist voortdurend de aandacht trekken en is hij rusteloos op zoek naar nieuwe, en nog weer nieuwere beelden, de een absurder dan de ander. In Met het bloed dat drukinkt heet dus weinig rozentuin met alles wat daarbij hoort, maar in plaats daarvan volop ‘strijkplanken van de nivellering’, ‘mixers van de mengelmoes’ en ‘culturen als sierdoppen op de grutterskar’.
Geef mij maar de rozentuin.

De recensie van Gerrit Komrij’s beide boeken verscheen eerder in NRC Handelsblad van 28 juni 1991.  

Op bezoek bij een conservator van leed en vreugde – een van de eerste interviews met schrijver Marcel Möring

Door Reinjan Mulder
In zijn debuutroman Mendels erfenis beschrijft de Rotterdamse schijver Marcel Möring (1957) de geleidelijke vereenzaming van een joodse jongen die is opgegroeid in het oosten van Nederland. Hij trekt zich steeds verder in zijn isolement terug, reageert steeds vreemder op zijn omgeving en belandt uiteindelijk in een inrichting.
Bij stukjes en beetjes wordt duidelijk wie de jongen is. Hij is al vroeg op zichzelf komen te staan. Wie zijn vader is, heeft hij nooit geweten. Zijn joodse moeder en grootouders, bij wie hij aanvankelijk in huis heeft gewoond, zijn kort na elkaar gestorven. Zijn enige vriend verhuist naar Engeland. En het meisje met wie hij omgaat, komt uit een vijandig milieu. Haar ouders zijn van adel en waren in de oorlog lid van de NSB.
Omdat de joodse achtergrond van de jongen op veel plaatsen nadrukkelijk wordt aangegeven, hebben verschillende recensenten het boek gekarakteriseerd als een boek over de problemen van de zogeheten tweede generatie-joden, de kinderen van joden die (meer…)

Van de ene loopgraaf in de andere – Over ‘De Vertekening’ van F.B. Hotz

Door Reinjan Mulder
Recensie van: F. B. Hotz, De vertekening. Uitg. De Arbeiderspers. 1991. 135 blz. 

In De vertekening, het late romandebuut van F. B. Hotz (69), wordt een langdurige loopgravenoorlog uitgevochten. Hoofdpersoon van het verhaal is een weinig succesvolle kunstschilder die zich tot zijn verdriet met onbenullige baantjes in het leven moet houden en die vermoedt dat zijn vrouw, de dochter van een bemiddelde Wassenaarse familie, een verhouding heeft met een vroegere schoolgenoot.
Hij wil daar iets aan doen. Maar wat? Iedereen in zijn omgeving weet het al, maar de affaire komt maar niet aan de oppervlakte. Het sukkelt maar door.
De schilder is geen man van grote daden. Hij is daarvoor, vindt hij, te veel kunstenaar. Hij kan alleen maar observeren, afwachten en lijden. In plaats van beslissende veldslagen uit te voeren, graaft hij zich liever in een loopgraaf in. In 21 van de 24 hoofdstukken zien we hem voor zich uit staren, piekeren en broeden, ten prooi aan een breed gamma van stemmingen.
Toch wordt dat voor de lezer nooit vervelend. F.B. Hotz slaagt erin steeds weer met veel inventiviteit de terugkerende sombere stemmingen die de schilder kwellen te verwoorden. Zo beschrijft hij in bijzonder fraaie zinnen de vele stiltes waar de schilder mee te maken krijgt:’Hij zweeg of hij niet bestond. Hij dacht dat met zijn zwijgen, ook tegenover de buitenwereld, een beloning binnengehaald kon worden… Zonder zwijgen zou hij zich… een lor gevoeld hebben.’
Ook het weer doet, broeiend, zijn werk. En dan brengt F.B. Hotz ook nog eens heel mooi de vertwijfeling van de schilder onder woorden: rechtstreeks, en met zwaar geschut. Een genot om te lezen is het allemaal.
Opmerkelijk aan De vertekening is dit keer echter dat ook de vrouw die alle ellende veroorzaakt, niet overloopt van de strijdbaarheid. In vroegere boeken heeft Hotz vaak (meer…)

Hoe hoog is de ideale theestruik – Recensie van Hella Haase’s ‘Heren van de thee’

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Hella Haasse, Heren van de thee, Uitg. Querido, 1991
Heren van de thee
is een roman, schrijft Hella Haasse aan het slot van haar boek, maar dat wil niet zeggen dat het fictie is. De personages hebben werkelijk geleefd, hun belevenissen hebben werkelijk plaats gevonden, en ook de interpretatie van de karakters en de gebeurtenissen berust op bestaande brieven en andere documenten. De brieven en documenten waar Hella Haasse voor haar boek gebruik van heeft gemaakt, zijn afkomstig uit het ‘Indisch thee- en familie-archief’, een nalatenschap van een groepje Nederlanders uit de omgeving van Deventer dat in de negentiende eeuw naar Nederlands-Indië trok om daar de thee- en kina-cultuur tot ontwikkeling te brengen.
De kolonisten van weleer treden nu, samen met hun nakomelingen en aanverwanten, op als personages in Haasses boek. Wat hun belevenissen, ondanks de schijn van het tegendeel, tot een roman heeft gemaakt, is (meer…)

Hoe de man zijn wereld ziet – Over Connie Palmen’s debuut ‘De Wetten’

Eerste druk van De Wetten

Omdat er bij het drukken van De Wetten geen goede inkt beschikbaar was, verbleekte het geel van de eerste druk al gauw.

Door Reinjan Mulder
Recensie van Connie Palmen, De Wetten, Prometheus, 193 blz.
Wat is het meest vervelende van nadenken? En wat is het aantrekkelijke van boeken schrijven? Volgens de hoofdpersoon uit Connie Palmen’s roman De wetten is het vervelende van nadenken dat het tot niets leidt, en is het schrijven van boeken op zichzelf altijd onaantrekkelijk. Al meteen in het eerste hoofdstuk, voor ze goed en wel op gang is gekomen, denkt de vrouw om wie het hier gaat: ‘Het meest vervelende van nadenken vind ik nog dat je zo vaak bij paradoxen uitkomt. Schrijven, bij voorbeeld, lijkt met een paradoxaal verlangen te maken te hebben. Wat het ook mag zijn dat je er mee wilt bereiken, liefde, troost, begrip, betekenis, om je wil door te kunnen zetten moet je juist zo ver mogelijk uit de buurt van anderen blijven en je volledig afzonderen, terwijl het enige wat je in laatste instantie begeert iets is dat je alleen van anderen kunt krijgen.’
De wetten is daarmee, op zijn zachtst gezegd, een opmerkelijk boek. Connie Palmen (1955) beschrijft daarin in het verloop van een kleine tweehonderd bladzijden de lotgevallen van een filosofiestudente die de literatuur ontdekt. De hoofdpersoon van het boek is in de eerste helft van de jaren tachtig naarstig op zoek geweest naar de regels (‘de wetten’) die aan ons bestaan ten grondslag liggen, maar zij is daar niet goed uitgekomen. Uiteindelijk besluit zij daarom (meer…)

Ryszard Kapuscinski: Het gaat mij om de onderstroom

Door Reinjan Mulder

ROTTERDAM, 19 jan. – ‘Eigenlijk zou ik nu niet natuurlijk niet hier moeten zijn,’ zegt Ryszard Kapuscinski aan het begin van ons gesprek. Op het laatste moment heeft de 58-jarige Poolse schrijver besloten naar het Rotterdamse Story International te komen. Maar hij is nog niet aangekomen of de gebeurtenissen hebben zijn besluit al achterhaald. In Litouwen heeft het Sovjet-leger ingegrepen en in de Golf kan de oorlog ieder moment uitbreken. ‘Ik had nu daar moeten zijn, in Litouwen, of in het oorlogsgebied rond de Golf.’
Kapuscinski heeft de laatste jaren vooral bekendheid gekregen met een paar boeken over landen in verandering. Als internationaal correspondent van het Poolse persagentschap was hij vaak op plaatsen waar het nieuws ontstond, en dat stelde hem in staat om een studie te maken van het wezen van de macht en op het proces van omwentelingen. Hij was in Ethiopie in de nadagen van keizer Haile Selassie, wat resulteerde in de bestseller De keizer. Hij was in Perzie toen daar de Sjah zijn ondergang beleefde, inspiratie voor het boek Sjachinsjach. En hij was er bij toen de burgeroorlogen woedden in gedekoloniseerd Afrika, in het voormalige Angola en in de Kongo. Waar regimes wankelen, daar is Kapuscinski. Het (meer…)

Adriaan van Dis in Zuid-Afrika: Het beloofde land, hier groeit de leegte hoog

Recensie van: Adriaan van Dis, Het Beloofde land, UItg. Meulenhoff, 1991
Door Reinjan Mulder
De Karoo is een kaal gebied ten oosten van Kaapstad. Voor de Zuidafrikaanse economie heeft het nauwelijks enige betekenis. Er groeit niet veel, wat armoedige struiken (bossies). Het ligt ongunstig, op een droog plateau in het binnenland, zonder veel waardevols in de grond. Er is geen achterland waarmee handel gedreven kan worden en er is geen industrie. En er wonen ook niet veel mensen meer. Alleen nog wat boeren van Nederlandse komaf die zich zo goed en zo kwaad als dat gaat met de schapenteelt bezig houden. “Hier groeit de leegte hoog, ” zegt een van hen.
De Karoo, schrijft Adriaan van Dis, in zijn boek Het beloofde land, is voor Zuid-Afrika echter van belang als symbool van de Boer. Hier is de Afrikaner nog werkelijk vrij. Hier houdt hij zijn tradities in ere. Inderdaad: dit is zijn beloofde land. Van Dis heeft in het voorjaar van 1990 enige tijd door de Karoo gereisd en zijn boek, een bewerking van eerder in deze krant verschenen reportages, laat de inwoners van dit deel van de Kaapprovincie uitgebreid aan het woord. Nu eens niet de opinieleiders die we van de televisie kennen en ook geen mensen die een duidelijke ideologie verkondigen, van links of van rechts, maar de kleinburgers die zich proberen te redden in een land dat waarschijnlijk aan de vooravond van de chaos staat.

Of dat nu de bedoeling is geweest of niet, Het beloofde land is in de eerste plaats een leerzaam boek. Ik heb het nu twee keer gelezen, met de Bos-atlas op schoot, en de Zuidafrikaanse geschiedenis en geografie is me, tussen de regels door, op slag een stuk duidelijker geworden.
Daar komt bij dat Adriaan van Dis in zijn boek mensen ontmoet die (meer…)

Een eenmans-actiegroep tegen de rest van Nederland – bij de dood van Renate Rubinstein (1929-1990)

Door Reinjan Mulder
DrielingIn het verhaal ‘Niet de woorden maar de stem’, dat in mei 1965 in het maandblad Avenue verscheen, heeft de op 23 november overleden Renate Rubinstein een aantal herinneringen aan haar jeugd beschreven die bij haar bovenkwamen na de dood van haar moeder. Het is een ontroerend verhaal, waarvan ze later heeft gezegd dat het, sinds ze het schreef, altijd heel dicht bij haar is gebleven. Alle columns die ze later als Tamar in Vrij Nederland schreef waren volgens haar niets anders dan een toelichting op dit ene, autobiografische verhaal.
Wie de herinneringen, opgenomen in Tamarkolommen en andere berichten (1973), nu overleest, begrijpt meteen waarom Rubinstein zo aan dit verhaal gehecht was. Ze beschrijft erin hoe zij zich in 1940 nauwelijks realiseerde dat haar joodse vader voorgoed door de Duitsers werd meegenomen. Ze was op dat moment elf jaar, met haar ouders was ze een paar jaar tevoren uit het nationaal-socialistische Berlijn naar Amsterdam meegekomen, maar toen de dreiging (meer…)

Uit het land aan gene zijde – Recensie van Jeroen Brouwers’ roman ‘Zomervlucht’

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Jeroen Brouwers, Zomervlucht.
Na de eerste negentig bladzijden van Zomervlucht van Jeroen Brouwers overkomt de hoofdpersoon iets merkwaardigs. Het boek beschrijft enkele maanden uit het leven van een tobberige musicoloog die zich na een redelijk succesvolle carriere als pianist met zijn vrouw op het Nederlandse platteland heeft teruggetrokken. Maar op bladzijde 90 is hij per vliegtuig op weg naar New York. Dank zij de bemiddeling van een vroegere vriend heeft hij onverwacht een uitnodiging gekregen voor een belangrijke muziekconferentie. Hij mag een lezing houden over zijn vroegere specialisme, de ‘abstracte werken’ van Johann Sebastian Bach.
Het wordt in verschillende opzichten een vreemde vlucht. Op het vliegveld is omgeroepen dat het gaat om een zomervlucht, de zomervlucht waarnaar de titel van het boek verwijst. Maar het wordt tegelijk een zomervlucht in overdrachtelijke zin, een vlucht uit een vastgelopen huwelijk. De zomer waarnaar wordt verwezen is niet alleen letterlijk een zomer, het is tevens een innerlijke zomer. Een laatste opbloei van de hoofdpersoon. Tegen zijn vijftigste doet hij een laatste poging tot vernieuwing, door een ander leven te beginnen aan de andere kant van de oceaan.
Met een overdaad aan barokke beeldspraak en niet altijd even fraaie neologismen laat Jeroen Brouwers in de eerste helft van zijn boek door middel van een aantal flashbacks de belangrijkste episoden uit het leven van de musicoloog zien. Zijn jeugd als weeskind in een hotel dat door zijn grootouders wordt gedreven, een erotische ervaring met een meisje van de kermis, lessen bij een vooraanstaand muziekpedagoog, en daarna de onvermijdelijke verveling van het huwelijk: ‘De aaneenschakeling van gebeurtenisloosheden, of onmiddellijk te vergeten onbelangrijkheden, dag in dag uit, jaar na jaar, zo tot aan het einde van zijn leven, Karins leven, het huwelijksleven.’
Maar wat de zomervlucht al meteen zo merkwaardig maakt, is dat het bij het vertrek op Schiphol buiten al donker is. Dat is uitzonderlijk bij reizen naar New York. Het is bijna de langste dag van het jaar, 20 juni, maar het vertrek vindt zo laat op de avond plaats dat er buiten alleen maar lichtjes te zien zijn.
Merkwaardiger is nog de aankomst in New York. Als het vliegtuig na dertig bladzijden op Kennedy Airport landt, is het even laat als bij het vertrek, elf uur ’s avonds, en het is ook nog dezelfde dag. Dat wil zeggen dat de tijd tijdens de vlucht over de oceaan moet hebben stilgestaan. De musicoloog heeft nog alle tijd om rustig uit te checken, hij kan nog voor middernacht met zijn Newyorkse vriend door een stad bij avond rijden, en er is nog tijd genoeg om in een jazzcafe bij de muziek van een zwarte pianiste een hapje te gaan eten.
Dit is wel heel erg vreemd. Vliegtuigen die van Schiphol naar New York vliegen komen in de plaatselijke tijd meestal enkele uren later aan dan ze zijn weggegaan. Wie om elf uur ’s avonds vertrekt, als dat al kan, komt altijd na middernacht aan. Dat wil zeggen dat de musicoloog onderweg de tijd heeft overwonnen. Of heeft hij, anders gezegd, geen ruimte overbrugd? Van de banale vertrekhal op Schiphol is hij naar een wereld van, letterlijk, ongekende mogelijkheden gegaan. Noem het zoals je wilt: een land aan gene zijde, een tegencultuur.

Jeroen Brouwers zou Jeroen Brouwers niet zijn als hij deze gebeurtenis niet uitvoerig illustreert met vaak nogal dik opgelegde metafysische scenes. Zo ziet de musicoloog onderweg, midden in de nacht, door een raampje plotseling een vreemd licht naar binnen glijden, licht ‘waaruit geen tijd valt af te leiden’. Ook zijn horloge geeft vreemde signalen af, dat blijkt steeds weer verkeerd te staan.
Helaas krijg je indruk dat Brouwers na dit Mulischiaanse begin niet zo goed meer wist hoe hij verder moest. De tweede helft van het boek is in ieder geval aanmerkelijk minder sterk dan het begin. Alle mythische tekenen worden nog eens uitvoerig herhaald, maar het verhaal wordt geleidelijk aan toch steeds platter. Het beeld van een overgevoelige man die op een keerpunt in zijn leven in een andere wereld is terechtgekomen brokkelt langzaam af. Na zijn aankomst in de nieuwe wereld komt de musicoloog in contact met de zwarte barpianiste. Hij belandt met haar in bed. Zijn vroegere vriend blijkt een televisieshow te hebben waarin de musicoloog wordt uitgenodigd als gast. Maar hij belt ook vanuit New York met zijn in Nederland achtergebleven vrouw. En hij koopt opvallende Amerikaanse schoenen die hij later thuis zal laten zien.
Het verhaal eindigt ten slotte weer in het alledaagse Nederland, waar zich een boertig en nogal langdradig drama ontvouwt. In de laatste hoofdstukken is de hoofdpersoon weer teruggekeerd bij zijn vrouw. Hij kan ’s avonds niet goed in slaap komen en doolt rond om zijn verbouwde boerderijtje in wat Brouwers (in navolging van Rene Stoute?) aanduidt als ‘het achterland’.
Hij denkt terug aan Amerika. Heeft er dan toch een vlucht door het reeel bestaande luchtruim plaatsgevonden? Je zou het bijna geloven.
De onzekerheid over wat de musicoloog tijdens zijn zomervlucht heeft uitgespookt, maakt dat de roman Zomervlucht balanceert op de grens tussen twee genres. Nu eens is het een realistische, sociaal-psychologische liefdesgeschiedenis, dan weer iets mythisch, een reis door het innerlijk, een tocht langs herinneringen, wensen en archetypen.
Ik kan me voorstellen dat er lezers zijn die deze onduidelijkheid waarderen. Sommige mensen kunnen er niet genoeg van krijgen om steeds maar weer, zoals dat dan heet, ‘op het verkeerde been te worden gezet’. In dit geval kan ik dat niet met hen eens zijn. In Zomervlucht is het eerder zo dat je nauwelijks op het ene of andere been wordt gezet. Brouwers laat zijn bedoelingen in het midden en maakt daardoor een soort literaire hinkstapsprong. De ene interpretatie kan, wat hem betreft, de andere kan, en ze kunnen ook allebei. Door het hele boek heen geeft hij aanwijzingen die je een bepaalde richting uitsturen, maar samen zijn ze te tegenstrijdig om je ook ergens te laten aankomen.

Uiteindelijk kom je dan toch wel ergens aan, maar zit er geen duidelijk plan achter de route die Brouwers je in zijn boek laat volgen. Een voorbeeld van waar deze tweeslachtigheid toe leidt. Het karakter van de hoofdpersoon slingert nu heen en weer tussen een plat realistische en een verheven mythische figuur. Het ene moment is de musicoloog een beperkt en nogal dom type, een tobber die een magnetronoven voor zijn vrouw koopt, een morsige pianoleraar die zich diep in de provincie staande houdt. Een volgend moment wordt hij weer beschreven als een bijzonder fijnbesnaard wezen, een wonderkind dat op zijn dertiende Homerus uit zijn hoofd kent, een genie met het niveau van een Horowitz, een Ashkenazy of een Richter,
Het gevolg is dat Zomervlucht, naarmate je er verder in doordringt, steeds onbevredigender wordt. Op de goede momenten denk je een gecompliceerde, intellectuele roman in handen te hebben, die interessante onderwerpen aansnijdt. Maar al te vaak moet je daarna constateren dat het toch allemaal loos gebalanceer is.
Wat Jeroen Brouwers ook voor moois heeft opgebouwd, het wordt meteen daarna weer afgebroken. Er gebeurt verder niets mee.

Verscheen eerder op 26 oktober 1990 in NRC Handelsblad. 

Geremd en gulzig – Over Leon de Winter’s Hoffman’s honger

Door Reinjan Mulder
Recensie van: Leon de Winter, Hoffman’s honger. Uitg. De Bezige Bij, 1990.

Eindelijk heeft Leon de Winter zijn roman Hoffman’s honger voltooid. Ik zeg eindelijk, omdat er in het werk van De Winter nu al een jaar of acht een roman van deze naam voorkomt, zonder dat de lezers dit boek ooit konden lezen.
In het in 1982 verschenen Vertraagde roman was Hoffman’s honger vooral de titel van een ingewikkeld boek, waarvoor de hoofdpersoon materiaal aan het verzamelen was. Je kreeg de indruk dat het een mooi boek zou moeten worden, over een oudere diplomaat die zijn carrière afsloot als ambassadeur in Praag.
Ook in De Winter’s roman Kaplan, uit 1986, komt een boek voor met de naam Hoffman’s honger. Hier is het een boek dat de hoofdpersoon al heeft voltooid. Uit de schaarse beschrijvingen die De Winter geeft, krijg je de indruk dat het om hetzelfde boek gaat als in Vertraagde roman. Weer komt er een oudere diplomaat in voor die zijn carrière afsluit als ambassadeur in Praag, en weer is het een intrigerend boek.
Kaplan ging over een achtendertigjarige schrijver die naar Rome gaat voor de promotie van de Italiaanse vertaling van zijn roman. Hoffman’s honger is op dat moment al met veel succes verfilmd, en als gevolg daarvan geniet de schrijver nu ook international bekendheid. Kranten en tijdschriften staan in Rome klaar om hem te interviewen, en aantrekkelijke jonge vrouwen verdringen zich, letterlijk, om zijn bed.

En nu is het er dan eindelijk echt, het boek uit de boeken: Hoffman’s honger. Laat het maar meteen gezegd zijn: na alle omtrekkende en soms wat snoevende bewegingen in De Winter’s eerdere boeken stelt het niet teleur. Hoffman’s honger is (meer…)