Hoe de Bezige Bij W.G. Sebald (1944-2001) verbastert – Gegoochel met foto’s in Sebalds ‘Austerlitz’

Spiegelingen in de Duitse Hanser-Editie (2001) van W.G. Sebalds Austerlitz.

Door Reinjan Mulder
Een van de fascinerende kenmerken van het proza van de 20 jaar geleden overleden schrijver W.G. – ‘Max’ – Sebald (1944-2001) is dat hij zijn teksten meestal voorzag van kleine, hard afgedrukte zwart-wit foto’s. Dat viel op, in de loop der jaren zelfs zozeer op dat de Deutsche Sebald Gesellschaft (DSG) afgelopen weekend een video-conferentie wijdde aan: ‘Sebalds Bilder – (Un)Sichtbares im Werk W.G. Sebalds’.
Ik had er thuis mijn vertalingen maar eens bijgepakt, maar raakte de draad kwijt toen ik merkte hoezeer de Nederlandse opmaker de Duitse oer-editie van Sebalds roman Austerlitz (2001) verbasterd had.
Waar Sebald in de Duitse editie twee ‘rijmende’ beelden tegenover elkaar zette, daar laat de Nederlandse vertaling dat na, waar twee foto’s boven elkaar stonden, is de volgorde zomaar omgedraaid, de Nederlandse editie verwisselt ergens zonder noodzaak een linker- en een rechterfoto, en op een mooie Duitse ‘spread’ van fraai tegenover elkaar geplaatste foto’s van deuren en ramen heeft de Nederlandse editie één foto, van een deur, helemaal weggelaten, zodat de zo zorgvuldig in elkaar  gezette compositie in het water valt.

De Nederlandse editie, waar links de deur is weggelaten, zodat de symmetrie wegvalt.

Wat zou Sebald daarvan gezegd hebben? Tijdens de conferentie vertelde zijn Duitse redacteur, de schrijver Wolfgang Matz, hoe de schrijver op de uitgeverij altijd goed meedacht over de plaatsing van de foto’s op de pagina en dat hij niet te beroerd was om een paar zinnen te schrappen als dat een foto mooier tussen de tekst plaatste. Het karakter van een tekstblok moest zoveel mogelijk behouden blijven. Maar in andere gevallen voegde hij soms zelfs wat tekst toe, om het geheel er nog wat beter uit te laten zien. Het beeld in Sebalds boeken, aldus Wolfgang Matz, moest van hem zo veel mogelijk geïntegreerd zijn in de tekst. Het hoorde bij de tekst.
Een andere spreker, Verena Lenzen van de Universität Luzern, wees erop hoe W.G. Sebald in zijn boeken woord en beeld ook probeerde

te laten reageren op elkaar door zijn foto’s precies daar te laten plaatsen waar de tekst ernaar verwees. Hij zette zijn foto’s het liefst ergens midden op de pagina, en niet aan de rand, of accentueerde bepaalde woorden door ze direct achter een illustratie midden op de regel te plaatsen, of

Hoe in de Nederlandse editie een rijmend foto-paar verdwenen is

hij hield door het plaatsen van een foto de loop van de tekst even op, zodat er een extra spanning in kwam. Met zijn afbeeldingen bracht hij ritme aan in wat hij schreef, zoals andere schrijvers gedachtestreepjes gebruiken om extra accenten te leggen.
Waarom heeft de Nedelandse editie dat niet gedaan? De eerste Nederlandse editie van Austerlitz is van 2003 en de oorspronkelijke Hanser-editie verscheen in 2001, kort voor Sebalds dood. De kans is daardoor miniem dat de Nederlandse vormgeefster Sebald nog geraadpleegd heeft over haar vreemde ingrepen.
Wat jammer toch, dat De Bezige Bij in hun prachtige herdruk van vorig jaar geen rekening heeft gehouden met Sebalds bedoelingen.

Hoe Nederland de fotovolgorde verandert, en van links naar rechts verplaatst.

In een oud VPRO-interview door Michael Zeeman dat vorig jaar op een Sebald-tentoonstelling in Norwich werd, vertelde de schrijver dat hij zijn foto’s in de tekst gebruikte om een extra werkelijkheidsillusie te creëren. Ze illustreerden de tekst niet zozeer, zei hij, maar wekten de indruk dat alles echt was wat hij beschreef. Het was een authenticiteits-claim, zoals romanschrijvers vroeger suggereerden dat hun roman een authentieke tekst was, door aan te geven dat die ergens gevonden was – wat dan natuurlijk niet waar was. Hij was zijn manier van romans in elkaar zetten.
W.G. Sebald was, zeker in Austerlitz, een fictie-schrijver die de werkelijkheid subtiel naar zijn hand zette – zonder dat de lezer dat al te nadrukkelijk door mocht hebben.

Geef een reactie