Hoe de Bezige Bij W.G. Sebald (1944-2001) verbastert – Gegoochel met foto’s in ‘Austerlitz’

Spiegelingen in de Duitse Hanser-Editie (2001) van W.G. Sebalds Austerlitz.

Door Reinjan Mulder
Een van de fascinerende kenmerken van het proza van de 20 jaar geleden overleden schrijver W.G. – ‘Max’ – Sebald (1944-2001) is dat hij zijn teksten voorzag van kleine, hard afgedrukte zwart-wit foto’s. Dat viel in de loop der jaren zozeer op dat de Deutsche Sebald Gesellschaft afgelopen weekend een video-conferentie wijdde aan ‘Sebalds Bilder – (Un)Sichtbares im Werk W.G. Sebalds’.
Ik had er thuis mijn vertaling van Austerlitz maar eens bijgepakt, maar raakte de draad kwijt toen ik merkte hoezeer de Nederlandse opmaker de Duitse oer-editie uit 2001 verbasterd had.
Waar Sebald in de Duitse editie twee ‘rijmende’ beelden tegenover elkaar zet, daar laat de Nederlandse vertaling dat na, waar twee foto’s boven elkaar stonden, is de volgorde zomaar omgedraaid, de Nederlandse editie verwisselt ergens zonder noodzaak een linker- en een rechterfoto, en op een mooie Duitse ‘spread’ van 4 fraai tegenover elkaar geplaatste foto’s van deuren en ramen heeft de Nederlandse editie er eentje helemaal weggelaten, zodat de compositie volledig in het water valt.

De Nederlandse editie, waar links de deur is weggelaten, zodat de symmetrie wegvalt.

Tijdens de conferentie vertelde Sebalds Duitse redacteur, de schrijver Wolfgang Matz hoe de schrijver op de uitgeverij altijd meedacht over de plaatsing van de foto’s op de pagina en dat hij niet te beroerd was om een paar zinnen te schrappen als dat de foto mooier tussen de tekst plaatste. Het karakter van een tekstblok moest zoveel mogelijk behouden blijven. In andere gevallen voegde hij soms zelfs wat tekst toe om het geheel er beter uit te laten zien. Het beeld in Sebalds boeken, aldus Matz, moest van hem zo veel mogelijk geïntegreerd zijn in de tekst. Een andere spreker, Verena Lenzen van de Universität Luzern, wees erop hoe W.G. Sebald in zijn boeken woord en beeld probeerde

te laten reageren op elkaar door zijn foto’s precies daar te laten plaatsen waar de tekst ernaar verwees. Hij zette zijn foto’s het liefst ergens midden op de pagina, en niet aan de rand, en accentueerde zo bepaalde woorden. Of

Hoe in de Nederlandse editie een rijmend foto-paar verdwenen is

hij hield door het plaatsen van een foto even de loop van de tekst op zodat er een extra spanning in kwam. Hij bracht ritme aan in wat hij schreef, zoals andere schrijvers gedachtestreepjes gebruiken om accenten te leggen. De eerste Nederlandse editie van Austerlitz is van 2003 en de oorspronkelijke Hanser-editie verscheen in 2001. De kans is dus miniem dat de Nederlandse vormgeefster Sebald nog geraadpleegd heeft over haar ingrepen.
Wat jammer toch, dat De Bezige Bij daarmee in hun prachtige herdruk van vorig jaar geen rekening heeft gehouden.

Hoe Nederland de fotovolgorde verandert, en van links naar rechts verplaatst.

In een oud VPRO-interview door Michael Zeeman dat vorig jaar op een tentoonstelling in Norwich werd, vertelde Sebald dat hij zijn foto’s in de tekst gebruikte om een extra werkelijkheidsillusie te creëren. Ze illustreerden de tekst niet zozeer, zei hij, maar wekten de indruk dat alles echt was wat hij beschreef. Het was een authenticiteits-claim, zoals schrijvers vroeger suggereerden dat hun roman een authentieke tekst was, door aan te geven dat die ergens gevonden was – wat dan natuurlijk niet waar was.
W.G. Sebald was, zeker in Austerlitz, een fictie-schrijver, die de werkelijkheid naar zijn hand zette – zonder dat de lezer dat meteen door mocht hebben.

Geef een reactie