Uitgeverij J.M. Meulenhoff spuit weer modder – nieuwe knollen voor oude citroenen

Door Reinjan Mulder
UPDATE – ‘Directeur Sander Knol verlaat per direct uitgeverij Meulenhoff-De Boekerij.’ Het nieuws in Boekblad kwam toch nog later dan ik had gedacht. Een incompetenter directeur dan deze Sander Knol had ik zelden meegemaakt, maar kennelijk gedijt juist dit soort directeuren in het voor boeken zo gure klimaat.

Immer met moed: De Meulenhoff equippe Viktor Groothoff (l.) en Reinjan Mulder op Vers voor de Pers 2005 (foto Boekblad)

Ik ken Sander Knol een beetje. Helaas, zeg ik er meteen bij. In mijn Meulenhoff-tijd was hij een paar maanden interim directeur en had ik het dubieuze genoegen ‘onder hem’ te mogen werken. Alleen al mijn eerste kennismaking met zijn praktijken zal ik niet gauw vergeten, temeer omdat hij mij even later om mijn eigen ‘functioneren’ voor de rechter meende te moeten dagen. Sander Knol wilde als als interim-directeur zo snel mogelijk van al Meulenhoffs oudere, loyale medewerkers af, omdat hij gaag met volgzame, jonge mensen een doorstart wilde maken, mensen die niets terug zeiden als hij iets voor hen bedacht, maar natuurlijk ook omdat hij dacht dat zoiets in Nederland de taak van interim-directeuren is: mensen de laan uit sturen.
Arme Sander Knol…
Ik was, toen hij bij ons kwam, al wat langer van plan om Meulenhoff zo gauw mogelijk de rug toe te keren, omdat het werken daar in die permanente crisis allesbehalve een pretje was. Hoe kon je in zo’n situatie aan auteurs duidelijk maken dat ze naar Meulenhoff moesten komen? Maar Knol was me vóór, door mij een ontslag aan te zeggen dat hem eindelijk de statuur van de gevreesde interimmer zou geven die hij uit zijn managementboekjes zo goed kende.
En zo kwam hij aan het eind van zijn eerste jaar op het idee om zomaar, uit het niets een zware, en vooral dure ontslagprocedure tegen me in te zetten.
Tsja… Als Sander Knol mij een keer voor een kopje koffie had uitgenodigd en had gevraagd: ‘wat vind je zelf, we kunnen het nu misschien ook wel zonder je af, zo leuk moet het hier niet zijn voor jou,’ dan had ik iedereen opgelucht gedag gezegd, en was ik snel iets leukers gaan doen. Voor het geld hoefde ik het bij Meulenhoff niet te doen.
Maar Sander Knol was geen man van de goede gesprekken en kopjes koffie. Sander Knol kwam van de door Duitsers geleide boekenclub ECI en had daar geleerd om in cijfertjes en procedures te denken. Sander Knol geloofde daardoor meer in dure advocaten en in het goochelen met ponden en euro’s dat in die tijd bij PCM populair was geworden. Knols interimschap viel net in de bloeitijd van het beruchte Britse hedgefonds Apax, de eigenaar van PCM, en dus ook van Meulenhoff. De Nederlandse leiding van het klapwiekende concern had zo al rond 2005 besloten om de directie van het ooit zo gerenommeerde J.M. Meulenhoff maar eens in handen te leggen van twee gepokt en gemazelde managers. Naast de genoemde Knol was daar ook nog de vers uit België geïmporteerde Johan de Koning aangesteld, een beeldhouwer die later nog de Bezige Bij de vernieling in zou helpen. Elke week liet hij zich met een Mercedes naar de Herendgracht rijden om daar onder het genot van speciaal bestelde broodjes de vijfertje door te helpen nemen.
Bij moederbedrijf Apax draaide in die dagen alles om ‘rendement’ en ‘winstmaximalisatie’, zodat de beide heren in hun streven een wit voetje te halen zo snel mogelijk wilden overgaan op het geduchte afrekensysteem dat ‘prestatiebeloning’ heet. Onder het motto: ‘alles in cijfers uit te drukken’ (Knol). En al presteerden Knol en De Koning zelf als interim uitgevers misschien weinig, dat afrekenen hadden ze goed in de vingers. Samen begonnen ze, in lijn met het Britse moederbedrijf, in de paar maanden dat ze de baas waren het schamele, nog resterende vermogen van J.M. Meulenhoff te gelde te maken en iedereen weg te jagen die daar vraagtekens bij zette. De Vlaamse auteurs werden zo snel mogelijk naar het Vlaamse De Standaard overgeheveld, zodat Meulenhoff tyop-auteurs als David van Reybrouck en Stefan Hertmans kwijt raakte, het prachtige, kapitale pand aan de Herengracht werd in de openbare verkoop gedaan en de duizenden antiquarische boeken die nog op zolder lagen werden voor een zacht prijsje aan opkoper Steven Sterk verpatst.
Maar voor het zover was, betrof de eerste actie van Sander Knol in de voormalige goudmijn die Meulenhoff was de vormgeving van het zieltogende fonds. Meulenhoff had daarmee in de loop der jaren een reputatie opgebouwd, maar de vormgevers die daarvoor hadden gezorgd (Office of CC, Joost van de Woestijne) werden door Knol en De Koning de laan uit gestuurd, want dat  kon allemaal veel beter, vonden zij. En zo kregen wij, de laatste redacteur Bart Kraamer en ik als interim-uitgever, op een van zijn eerste dagen als interimdirecteur van Sander Knol de opdracht om maar eens contact op nemen met een zekere ‘Marlies Visser’.
Wie was Marlies Visser? Bart en ik kenden haar niet.
Dat was ook niet gek. Marlies Visser was een schrijfster van kinderboeken, zo vonden we op internet, die ook wel eens boekomslagen voor De Boekerij had gemaakt.
Dat had ons moeten waarschuwen. Sander Knol was behalve interim-directeur bij Meulenhoff ook directeur van De Boekerij, waar hij, zo zei hij ons, goede ervaringen had opgedaan met Marlies Visser’s ontwerpen.

Knieval voor de Mammon

Knieval voor de Mammon

Hoe dat ook zij, samen met Bart Kraamer had ik op een mooie ochtend een kennismakingsgesprek met mevrouw Visser, en naief als we waren, legden we haar uit dat een zekere Sander Knol op dat moment de directie van J.M. Meulenhoff waarnam en dat hij er over dacht wat ontwerpen bij haar te bestellen.
Marlies Visser hoorde onze mededelingen zonder een kik te geven aan, en zei wel geïnteresseerd te zijn in het maken van ontwerpen voor hem – al zou dat, zo begrepen we later, tegen een speciaal opgehoogd tarief moeten gebeuren.
Om een lang verhaal kort te maken, de nieuwe ontwerpster Marlies Visser met wie wij zo uitvoerig hadden gesproken, bleek niemand anders te zijn dan de echtgenote van onze Sander Knol. Onze nieuwe interim-directeur had als eerste daad bij het noodlijdende bedrijf zijn vrouw aan een goed betaald klusje geholpen, zonder ons daar iets van te zeggen.
Wat wij haar over onze uitgeverij en onze tijdelijke directie hadden verteld, wist ze natuurlijk allemaal al lang en waarschijnlijk ook al veel beter dan wij: uit de echtelijke sponde.
We waren er met zijn tweeën mooi in getrapt!
Later bleek dat Sander Knol met de productieafdeling had bedisseld dat zijn Marlies voortaan aanzienlijk meer geld voor haar ontwerpen zou krijgen dan gebruikelijk was bij ons. Ik herinner me nog hoe woedend de enige nog overgebleven productiemedewerkster die dag bij ons kwam binnenlopen. Zoveel geld voor een schrijfster over prinsesjes!
Maar wat gezegd moet worden, moet gezegd worden. Voor haar eerste Meulenhoff-ontwerp had Sander Knol’s Marlies Visser wel direct een goed idee: ze wilde er graag een kunstwerk op zetten.
Dat kunstwerk – een werk dat volgens de geruchten bij de familie Knol thuis boven het bankstel hing – moest het leidende beeld voor het nieuwe boek van Marilyn French gaan leveren.

Directiezetel uit het oude Meulenhoff-gebouw

Sander Knol’s directiezetel in het oude Meulenhoff-gebouw

Wat niemand daarna nog verbaasde, was dat de nieuwe Marilyn French, een van de weinige top-auteurs die Meulenhoff nog in huis had, in een debacle eindigde.
Al meteen tijdens de eerste verkoopgesprekken had de boekhandel in koor om een ander omslag gevraagd. Maar dat werd door directeur Sander Knol hardnekkig  geweigerd. Hij kon zich absoluut niet voorstellen dat iemand het schilderij dat zijn vrouw en hij boven de bank hadden hangen niet mooi zou vinden.

Het was een rare tijd, achteraf gezien. De Bezige Bij heeft me later nog aangeboden om een roman van me uit te geven die over die bizarre periode ging, met als titel ‘De laatste redacteur‘.
Dat had misschien nog een kassucces kunnen worden. Ik had daarin kunnen beschrijven hoe geleidelijkaan alle oude Meulenhoff-krachten die zich over de merkwaardige gang van zaken in het bedrijf verwonderden, ontslagen werden, de bureauredactie, de publiciteit, de laatste restjes productieafdeling, en hoe in de maanden die volgden mevrouw Knol van meneer Knol de ene na de andere dubbelbetaalde opdracht kreeg.

Ik heb wel eens gehoord dat de vroegere AP-directeur Theo Sontrop na vijven soms even in het magazijn van zijn bedrijf verdween, om daar een kostbaar deeltje Privédomein achterover te drukken dat hij dan snel bij antiquariaat Kok in de Hoogstraat verkocht, om zo, tot elf uur ’s avonds in De Koningshut rondjes te kunnen geven, en van Prometheus-directeur Mai Spijkers ging het apocriefe verhaal dat hij een keer een kerstboom voor thuis liet kopen door twee jeugdige stagiaires op zijn uitgeverijtje en hoe ze die daarna ook nog vol met ballen en slingers moesten hangen, maar vergeleken met wat Meulenhoff-directeur Sander Knol hier presteerde was dat alles natuurlijk peanuts.
Dit was belangenverstrengeling, corruptie in het groot.
Wat wil je ook in een bedrijf waar de top er met miljoenen vandoor ging? Dan laat de sub-top ook af en toe eens een handje in de suikerpot verdwijnen.

Al gauw kreeg ook ikzelf van Sander Knol de wind van voren, met name toen ik bij de twee nieuw aangetreden uitgeefsters, Xandra Schutte en Judith Uijterlinde, eens voorzichtig had gerefereerd aan de gedragscode van PCM. Die bepaalde dat wij geen opdrachten aan familieleden mochten gunnen…
Toen mijn stappen door loslippigheid van de uitgeefsters aan directeur Knol ter ore kwamen, werd ik onmiddellijk door hem op het matje geroepen. In een klein, benauwd kamertje werd ik een uur lang aan een streng kruisverhoor onderworpen, als in een militair tribunaal met gesloten deuren, waarbij de uitgeefsters Schutte en Uijterlinde schutterig aan weerzijden van Sander Knol als zijn griffiers figureerden.
En dat was nog niet alles. Rond die tijd waren verdwenen plotseling ook al mijn mails uit mijn computer: een beproefde methode, zo hoorde ik later, als je iemand wilt ontslaan op beschuldigingen die kant nog wal raken.
Niet lang daarna werd ik door de firma Boekel de Neree van – toen nog – PCM-kopstuk Els Swaab voor de rechter gedaagd, waar Sander Knol’s dure, door Meulenhoff betaalde advocate Marian van Eck (‘Eckje’) mij in alle toonaarden van gebrekkig functioneren en ‘oncollegiaal gedrag’ betichtte.
Zo lustte ik er nog wel een paar. Ik had twee jaar lang praktisch in mijn eentje onder erbarmelijke omstandigheden de failliete tent van Melenhoff overeind proberen te houden, en had daarvoor van de directie nog een bonus gekregen uit dank voor mijn onwaarschijnlijke toewijding en trouw, en nu werd ik eventjes door een advocaat van kwade zaken met een lange reeks absurde beschuldigingen de achterdeur uit gewerkt.
Met terugwerkende kracht schaamde ik voor mijn ooit zo gerenommeerde Juridische Faculteit van de Universiteit van Amsterdam die zulke mala fide juristen afleverde.

De afloop van de zaak is gauw verteld. Gelukkig had ik via een ‘goede’ collega nog net op tijd stiekem al mijn mails weer in mijn computer kunnen terughalen en had ik op die manier bergen bewijs klaar liggen dat ik ondanks de barre omstandigheden uitstekend functioneerde. Met als gevolg dat Sander Knol en zijn advocate Eckje de rechter zelfs na een zitting van zes (!) uur met geen mogelijkheid van mijn disfunctioneren konden overtuigen.
De rechter had weinig consideratie met het tweetal en liet ze in die zes uur minzaam alle hoeken van de zaal zien. Vier weken later werd Sander Knol bij onherroepelijk vonnis verboden om mij ooit nog te ontslaan, met het gevolg dat ik nog jaren lang bij J.M. Meulenhoff op de loonlijst kon blijven staan, wat het bedrijf, zonder dat ik er ook maar iets voor terug zou hoeven doen, tussen een half en een heel miljoen zou kunnen kosten.
Maar wat Knol voor ogen had gehad gebeurde: hij werd enig directeur bij Meulenhoff, en dat mocht wat kosten.
Geen wonder dus dat J.M. Meulenhoff BV daarna onder Sander Knol nog jaar na jaar kapitalen bleef verliezen. Deze warme boekenbakker had van de rechter eindelijk eens een koekje van eigen deeg gekregen, maar de rekening ging uiteindelijk toch naar Apax. Totdat dit Apax de zaak ook weer van de hand deed, klaar voor de volgende coup.

Mevrouw Knol-Visser zal met al haar goed betaalde Meulenhoff-opdrachten nu zo langzamerhand wel binnen zijn. Zodat ze nu samen met haar Sander op de bank onder hun artistieke Marilyn French-omslag nog eens kunnen uithuilen – om daarna snel weer ergens anders bakken vol met gemakkelijk verdiend goudgeld te gaan binnenhalen.

Nachrift: het volledige dossier Meulenhoff-Mulder is inmiddels naar de afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam verhuisd, waar het voor serieuze belangstellenden vrijelijk is in te zien. Zie voor de geschiedenis van J.M. Meulenhoff vóór de komst van Sander Knol het artikel bij het tien jarig bestaan van uitgeverij Augustus.  

3 Reacties

  1. P. Claessens

    Lijkt me een treffende beschrijving van Knols praktijken. Daar wil ik dan nog aan toevoegen dat de algemene berichtgeving over het ‘vertrek’ van Knol ontstellend naïef is. Boekblad bericht over het vertrek/ontslag van de ene na de andere uitgever bij Meulenhoff tijdens Knols management en kan bij diens ontslag nog een en een niet bij elkaar optellen, en stelt het voor alsof Knol nu ook ‘slachtoffer’ geworden is van de managers boven hem. Niets is minder waar. De man die volgens aloud PCM-gebruik rücksichtslos iedereen ontsloeg die zijn praktijken in de weg stond, is eindelijk aan de kant gezet. Meulenhoff ‘verloor’ geen directeur, zoals NRC’s Arjen Fortuin schreef, hij had beter kunnen weten: het betreft hier een geval van ‘good riddance’. Het bedrijf ontdeed zich van een zwart gat waardoor jarenlang elke creativiteit uit het bedrijf verdween. Dit addendum leek me op zijn plaats hier.

  2. Ik denk dat je gelijk hebt, Peter. In al die maanden dat ik Sander Knol bij Meulenhoff heb meegemaakt, heb ik hem nooit op enige interesse in literatuur of taal kunnen betrappen. Als er iemand een manager was, was hij het. Hij was het, die ons uitlegde dat we voortaan beloond zouden worden naar de bijdrage die we aan de winst van het bedrijf zouden leveren, geheel in de Apax-lijn van die dagen. Alles van waarde voor het bedrijf was kwantificeerbaar, was zijn standpunt, en daar zouden we op beoordeeld gaan worden. Misschien is dat Lannoo toch niet zo slecht als als het leek.
    Zou Maaike le Noble het, eindelijk, beter gaan doen? Zou wel hoog tijd worden.

  3. De Nederlandse uitgeverij: een fossiel zonder enige allure, nul komma nul.

Geef een reactie