Het fotoproject ‘Objectief Nederland’ – over het land dat we nog niet kenden

objectief_nederland_kleinDoor Reinjan Mulder
[UPDATE 2017] – Tussen 1972 en 1974 heb ik in opdracht van het Ministerie van CRM een bijzonder foto-experiment uitgedacht en uitgevoerd. Het resultaat daarvan was te zien op een grote fototentoonstelling die van 24 juni 2016 tot 22 september 2016 in het Rijksmuseum werd gehouden. Daar werd voor het eerst zichtbaar hoe ons land er ‘echt’ (objectief) uitziet. Dat wil zeggen: als we niet letten op wat mooi is, belangrijk, of makkelijk te bereiken.
In 1974 ben ik, net 25 jaar oud, vier maanden lang kris-kras van noord naar zuid en van oost naar west door Nederland getrokken, om foto’s te maken op van te voren exact berekende – en vaak nooit eerder vastgelegde – plekken. Het resultaat van dit experiment was, in ieder geval voor mij, verbluffend. Zo kenden we Nederland nog niet! In werkelijkheid (‘objectief’) bleken er bijvoorbeeld veel minder huizen te zijn dan ik dacht. En er waren

Restaurator Martin Jürgen richt met conservatoren Mattie Boom en Harm Stevens de tentoonstelling in het Rijksmuseum in.

zelden wegen of grote rivieren te zien. Het  landschap was ook veel leger en vlakker dan je zou denken. En dat terwijl ook toen al iedereen riep dat er geen natuur meer was in ons land, en dat Nederland ‘vol’ was.
Er kwam een heel ander beeld van Nederland naar voren dan wij altijd dachten. Eeuwenlang hadden kunstenaars en fotografen ons met hun schilderijen en foto’s kennelijk voor de gek gehouden!
Tegelijkertijd waren er, wat ik weer niet had verwacht, bijna overal sporen van menselijke aanwezigheid: geploegde akkers, schuurtjes, bomen die netjes op een rij stonden, afrasteringen en soms, aan de horizon, een boerderij of een stevig stuk dijk.

Foto's en documentatie van Objectief Nederland

Het project Objectief Nederland werd in 1974 uitvoerig met foto’s en kaarten gedocumenteerd

Wat ze de echte natuur noemen, zag je nergens.
Lang – veel t lang – heeft het project in ergens bij mij thuis in een diepe, donkere kast gelegen, maar toen het Rijksmuseum in 2012, vlak voor de heropening, hoorde wat ik in 1974 allemaal gemaakt had, en waarom, was het daar erg enthousiast over en wilde het alles graag in hun collectie Twintigste Eeuw opnemen.
En dat niet alleen, het Rijksmuseum wilde het project ook drie maanden lang in zijn geheel in de Philipsvleugel tentoonstellen.
En zo kreeg ik in 2016 maar liefst 50 strekkende meter muur in het museum om alles op hangen, plus een paar vitrines voor mijn berekeningen en de gebruikte landkaarten uit 1974.
Wie had dat in 1974 ooit gedacht, wat een eer!

Zuidlaren in 1974 en in 2017. Pas bij de herfotografie werd duidelijk hoeveel Nederland veranderde in 43 jaar.

Maar wat is een tentoonstelling zonder boek? Zonder het verhaal achter de foto’s, de ideeën die eraan ten grondslag liggen, was het hele project maar een half project. Daarom schreef ik bij de tentoonstelling het boek Objectief Nederland. Daarin legt  Rijksmuseumconservator Harm Stevens uit hoe de collectie in het museum terecht kwam en vertel ik het verhaal hoe ik als jong rechtenstudent met een fascinatie voor wetenschap en filosofie op het idee kwam voor mijn unieke fotoproject, en ook over alle moeilijkheden waarop ik daarna stuitte.

In het vervolg van het boek zijn systematisch alle 208 foto’s afgedrukt die ik in 1974 heb gemaakt: van de glibberige waddenkust boven Friesland tot de geploegde maisakkers bij Oldenzaal, van een doorzonwoning in Velp waar Vermeers Melkmeisje aan de muur hangt tot het verlaten IJsselmeer boven Enkhuizen, en van de heuvels bij het Limburgse Ubachsberg tot de kale polders van Schagen. Soms mooi, soms lelijk, maar altijd fascinerend en alles bij elkaar exact wat Nederland ‘objectief gezien’ is.
Of… wat Nederland objectief gezien geweest is? Dat was natuurlijk de vraag.

In 2017 heeft de Haagse fotografe Cleo Wächter alle 52 plekken uit 1974 opnieuw gefotografeerd

Ook was het de vraag of er ooit nog weer zo’n compleet beeld van ons land te zien zou zijn als in dit boek het geval is.
Die vraag is inmiddels beantwoord. In de eerste maanden van 2017 heeft de Haagse fotografe Cleo Wachter op verzoek van de Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving alle 52 plaatsen uit 1974 opnieuw bezocht met haar camera, en daar heeft ze op eenzelfde manier, in de vier windrichtingen, opnieuw 208 foto’s gemaakt. Maar nu in kleur.
Daardoor weten we nu niet alleen hoe Nederland er objectief uitziet, we weten ook hoe Nederland, het echte Nederland, in 43 jaar veranderd is. Op dit moment wordt overlegd wat er met de nieuwe serie foto’s gaat gebeuren. Ze zijn in ieder geval te zien op een project tijdens de Landschapstriënnale in Nieuw Vennep in de maand september 2017. Maar we hopen dat er ook nog eens een tentoonstelling van komt, en dat er dan ook weer zo’n prachtig boek over verschijnt.

De handgebonden luxe editie van Objectief Nederland

Voorlopig is in ieder geval nog het fotoboek Objectief Nederland verkrijgbaar met alle foto’s uit 1974. Een uitgave in twee edities van Babel & Voss Uitgevers (prijs €22,50). Het boek werd schitterend vormgegeven door Peter Koene en gedrukt door de gerenommeerde drukkerij Tielen uit Boxtel, die in 2014 voor Babel & Voss al het prachtige boekje Onzichtbare boeken van  Thomas Heerma van Voss drukte.
Een onmisbaar bezit voor wie de tentoonstelling in het Rijksmuseum wil gaan bezoeken, maar ook voor wie nieuwsgierig is wat Nederland in 1974 ‘objectief gezien’ was: weinig molentjes en kerken, weinig tulpen en bloeiende fruitbomen en weinig brede rivieren, maar des te meer schuurtjes, struiken, slootjes en weiden, en water, vooral heel veel water. Een land dat u waarschijnlijk nog nooit eerder zo hebt gezien, maar dat u na aanschaf van Objectief Nederland niet gauw zult vergeten.

Cleo Wächter fotografeert op de oude plek opnieuw het IJsselmeer bij Enkhuizen

Het boek Objectief Nederland is in het Rijksmuseum en bij elke goede boekwinkel te koop (of te bestellen). Click hier voor een uitvoeriger beschrijving van het project. En click hier voor een filmpje van Valerie Granberg over de tentoonstelling en het project.
Een fotoreportage van Astrid van Rooij in NRC Handelsblad (2016 ) over het project is hier te vinden.
Van de ‘herfotografie’ door Cleo Wächter is al een en ander te zien tijdens de Landschapstriënnale in Nieuw Vennep, samen met de oorspronkelijke opnamen van Reinjan Mulder uit 1974 (tot 1 oktober 2017).
Meer informatie over Objectief Nederland vindt u op: www.objectiefnederland.nl     

Geef een reactie