Johan Ponsioen: Portret van Reinjan Mulder, Tiel 1963

Hoe onmisbaar de evolutie ook is geweest voor wie we zijn, in dit debat koos ik de kant van Hans Achterhuis. Ook ik wil graag een aantal nutteloze attributen en decors uit mijn jeugd behouden. Al ben ik meteen na mijn middelbare schooltijd in Tiel naar het grote Amsterdam verhuisd, om daar vervolgens nooit meer weg te gaan, ik blijf het pijnlijk vinden om te zien hoe er in de Betuwe steeds meer plaatsen en instituties verdwijnen die mij onmiskenbaar hebben gevormd. Alsof er met die instituties stukjes van mezelf worden gemutileerd. In het boek Opnieuw beginnen dat ik samen met Marli Huijer schreef, laten we zien dat veel mensen van tijd tot tijd weer met een schone lei willen beginnen, maar dat ze daarmee nog niet alles wat er op de oude leien staat, weg moeten wissen. Wij zijn wat we zijn door wat we waren.
Deze gedachten gingen door me heen toen ik vorige week zaterdag een korte wandeling door Tiel maakte, op weg naar een reünie van mijn oude Gymnasium. Ik wist dat  steden en scholen al sinds mensenheugenis evolueren – en terecht, want teveel monumentenzorg betekent de dood in de pot – maar een Waalkade, een van de mooiste punten van Tiel, die al op zaterdagmorgen vol staat met auto’s doet toch weer even pijn. En toen ik het oude ‘Gustaaf Adolf’ gebouw waar wij met het Gym onze eerste grote schoolfeesten hadden, in vervallen staat te koop zag staan, hield ik mijn hart vast dat ook hier binnenkort een sloper op af zou komen, die al mijn herinneringen aan die plek met de grond gelijk zou maken.
Waarom kocht ik het niet? En vestigde ik er een Tiels schoolmuseum in? Zo duur was het niet, en voor een lieu de mémoire moest je wat over hebben.
Maar het ergst van alles was afgelopen zaterdag toch dat mijn oude middelbare school er niet meer stond. Het gebouw van het ooit zo illustere Stedelijk Gymnasium staat er nog steeds, op de gevel staat ook nog altijd fier ‘Gymnasium’, maar daarin is nu – schrik niet – een aantal waarschijnlijk piepkleine woonappartementen gevestigd. Waar wij tijdens de natuurkundeles nog onder veel hilariteit de Magdeburger halve bollen uit elkaar wisten te trekken, woont nu naar het zich laat aanzien een nog niet eens modaal yuppenechtpaar.
Als ik er langs loop, herinner ik me hoe wij in dit gebouw nog in 1962 trots het 400-jarig bestaan van onze school vierden, met een reünie van wat wij toen heel oude mensen vonden, en ik zie weer de groepsfoto voor me in de gymzaal van alle 110 leerlingen van toen. Maar daarna moet het hard bergafwaarts zijn gegaan. Al in 1972 werd het aloude Stedelijk Gymnasium in Tiel opgeheven en ging wat er nog van restte zonder slag of stoot op in een veel grotere scholengemeenschap –  waarmee meteen ook het stichtingsjaar 1562 dat we net nog hadden herdacht bij het vuilnis werd gezet.
Rond die zelfde tijd, 1972, moet ook het karakteristieke, classisistische gebouw aan het Kalverbos zijn verlaten, waarin ik zes jaar lang de heilzame lessen in oude en moderne talen kreeg die mijn latere leven in de literatuur mogelijk maakten.
Sindsdien is er ook een Tielse oudleerlingenvereniging TOV ontstaan, die nu af en toe een reünie voor voormalige middelbare scholieren uit Tiel organiseert. Maar ik geloof niet dat die zich bij de pijn die ik over de teloorgang van het Gymnasium voel erg veel voor kan stellen. Maar die verenging wordt dan ook voornamelijk door voormalige HBS’ers geleid en hun oude school is in Tiel nog altijd als school in gebruik.
Ik voel me door alle veranderingen echter niets minder dan ‘ontheemd’. Ik kan, letterlijk, mijn oude Tielse huis niet meer in. En de oudleerlingen van het Gymnasium worden nu bij reünies als die van zaterdag zelfs botweg in die voormalige HBS ontvangen, waar dan steevast een rondgang op het programma staat langs kantines en lokalen waaraan wij, Gymnasiasten, in ieder geval geen enkele herinnering hebben.
De HBS! Snappen ze dan niet dat wij gymnasiasten in die zes of zeven jaar dat wij in Tiel op school zaten, daar onze eigen zorgvuldig vormgegeven cultuur hebben gehad, die we toen maar al te graag tegen die van de HBS afzetten? Je organiseert toch ook geen Ajax-reünie in het Feijenoord-stadion? Niet omdat die ene cultuur zoveel beter zou zijn dan de andere, maar omdat het kenmerk van een cultuur nu juist een gedeelde geschiedenis is, een aantal gemeenschappelijke vormende feesten, een aantal wapenfeiten, en een aantal anekdotes die terecht of ten onrechte tot mythen zijn uitgegroeid.
Op de party-boot waar alle reünisten van beide scholen zich zaterdag na mijn eenzame rondwandeling verzamelden, zag je ook weer meteen de scherpe tweedeling optreden, die er vroeger altijd was. De gymnasiasten gingen na ontvangst van hun badges aan de gymnasiumtafels zitten en de oud HBS’ers aan de HBS-tafels.
Wat er aan al die HBS-tafel besproken is, weet ik niet, maar aan de Gymnasiumtafels was het recent verschenen boek No satisfaction van Chris van Esterik het overheersende gespreksonderwerp. In dit boek schetst oud-gymnasiast Van Esterik het middelbaar onderwijs in het naoorlogse Tiel uit het gezichtspunt van de caféhouderszoon uit het dorp Ingen die hij ooit was, die in het kader van de democratisering aan het chique Gymnasium in het verre Tiel mag studeren.
Wat een boek! Velen van ons groepje wisten dat er in onze jeugd zoiets als klassenonderscheid en emancipatie had bestaan, maar pas het boek van onze Chris van Esterik had alles bij ons laten uitkristalliseren.
Alsof we ineens jaren ouder en wijzer waren.
Het verschijnen van No satisfaction bleek vreemd genoeg ook een sterk verbroederend effect op de tientallen oud gymnasiasten in Tiel te hebben. Nog nooit werd er tijdens reünies zo intens en zo openhartig over onze – in bepaalde opzichten merkwaardige – jeugd op het gym gepraat. Ineens waren veel oud leerlingen personages geworden, in een boek dat inmiddels door zowel NRC Handelsblad en de Volkskrant tot een van de beste boeken van 2011 was uitgeroepen.
Hoe vervreemdend is het dan te moeten zien hoe op de bijeenkomst aan het eind van de dag alleen maar uitvoerig reclame werd gemaakt voor een 17 jaar oud lustrumboek van de scholengemeenschap en een wat nieuwer boek vol weetjes van de oudheidkamer, terwijl er praktisch geen woord werd gewijd aan het overal zo luid geprezen boek van onze oud schoolgenoot.
In andere steden of in een land als Duitsland zou een boek als No satisfaction - dat eindelijk het naoorlogse Tiel landelijk op de kaart heeft gezet – aanleiding zijn geweest voor een aparte schoolbijeenkomst, waarin (Vergangenheitsbewältigung!) alles eindelijk eens goed en tot achter de komma wordt uitgepraat en rechtgezet, maar dit was, kennelijk, nog altijd het Tiel van de jaren zestig: Tiel op zijn smalst.
Maar het is nog niet te laat. Misschien kan er in het najaar, wanneer No satisfaction één van de vele prijzen wint die het ongetwijfeld nog zal winnen, in Tiel een klein congresje aan het boek worden gewijd. Waarvoor dan niet alleen, zoals nu, de oud-gymnasiasten uit de jaren van Chris van Esterik worden uitgenodigd, maar allen die in de jaren vóór 1972 deze curieuze Tielse school hebben bezocht.
Ik verheug me er nu al op.

Piet Mulder (1919-2001): Tekenend jongetje (Reinjan), ca. 1952

moet hebben gemaakt. Een blond jongetje in een blauw truitje.
Ik was er even stil van.
Dat was ik.
Ik ken het portretje al veel langer, het moet lange tijd in mijn ouderlijk huis hebben gehangen, maar vreemd genoeg wist ik tot voor kort niet beter dan dat ik op het schilderij met een of ander raar plankje of blokje zit te spelen.
Pas nu zie ik dat ik mij al die jaren heb vergist. Het jongetje zit aan een laag tafeltje, je ziet nog net een punt, en hij zit… te schrijven of te tekenen. Ik heb zoiets als een bloknootje voor me liggen, en daar krabbel ik letters of tekens op.
Waarom heb ik dat nooit eerder zo gezien? De enige reden die ik kan bedenken is  dat ik op het schilderij met mijn linkerhand schrijf. Ik ben daar nog links. Ik herken wat ik doe niet als schrijven.
Uit de verhalen van mijn moeder weet ik dat ik aanvankelijk ‘links’ moet zijn geweest. En zelf kan ik me de vele, moeizame jaren op de lagere school herinneren, waarin dat er uiteindelijk moet zijn uitge- slagen. Vooral de derde en vierde klas van onze dorpsschool kan ik me niet anders herinneren dan als een onophoudelijke hel. Middag na middag zat op gelinieerd velletjee letters te… tekenen, zo netjes en regelmatig mogelijk, met mijn tong uit de monden – maar als ik eindelijk klaar was, en naar voren ging om de meester het resultaat te laten zien, ging er meteen met een grote grijns een zware streep doorheen.
‘Over! Veel te slordig.’
Wat haatte ik, alleen al daarom, de lagere school. Weg wilde ik uit dat dorp, zo snel mogelijk, naar een land waar ze op andere dingen letten dan op schoonschrijven.
Nog altijd mis ik regelmaat wanneer ik iets met de hand probeer te schrijven. Mijn rechter. Wanneer ik ergens mijn handtekening zet, schiet iedereen in de lach. Is dat een handtekening? Ja, dat is een handtekening.
Als er later geen typemachines en computers waren geweest die mij uit mijn lijden hadden verlost, zou ik nu waarschijnlijk nog niet kunnen schrijven en mijn leven als actief analfabeet slijten.
En dan zou ik misschien nog wel altijd willen dat ik weer dat ongecompliceerde, linkshandige jongetje was, op dat pas weer opgedoken schilderij.

Mischa (l.) en Etty Hillesum

Ik ben opgegroeid met de verhalen over deze schilderachtige tante. Mien Kuyper-Canté, zoals ze heette, was de oudere zuster van mijn oma Suus maar voor mijn moeder was ze bijna een tweede moeder. Zelf heb ik haar maar een paar keer bewust gezien, op haar ziekbed, in 1953, en één keer achter het raam van haar huis aan de Reinier Vinkeleskade, terwijl we door de tuin naar het hek liepen en ze ons voor de laatste keer uitzwaaide. Aan haar heeft mijn moeder, als ik haar geloven mag, niet alleen haar muzikale vorming te danken maar ook haar vorming tout court. Ze logeerde er vaak en ging elk jaar mee op vakantie naar haar huis in Zoutelande.
Mien Kuyper was de weduwe van de socialistische voorman Rudolf Kuyper (‘oom Ru’), en zij had, volgens de verhalen in mijn familie, in de jaren dertig en veertig een bekende muziekschool in Amsterdam-Zuid, in een groot, hoog pand op de Reinier Vinkeleskade, naast de latere Joke Smit School, waar heel Amsterdam zijn kinderen op les zou hebben gedaan. Ook mijn moeder kreeg daar haar eerste pianolessen. Het was de Muziekschool Amsterdam (MSA) avant la lettere, met spectaculaire uitvoeringen in de Bachzaal en de kleine zaal van het Concertgebouw.
In de oorlog, toen de Bachzaal en het Concertgebouw voor andere doeleinden werden gebruikt, was het ook in tante Miens huis aan de kade dat er illegale muziekavondjes plaatsvonden – onder meer van het bij haar inwonende joodse ‘wonderkind’ Mischa Hillesum.
Het vreemde was echter dat afgezien van mijn moeder tot voor kort nooit iemand anders in Amsterdam van deze zo illustere muziekschool van Mien Kuyper leek te hebben gehoord. Wanneer ik in boeken over het muziekleven voor de oorlog naar haar naam zocht, vond ik niets, musici van nu zei het niets, met het gevolg dat ik de verhalen van mijn moeder met een steeds grotere korrel zout begon te nemen. Passend in haar repertoire over de vele andere interessante mensen die ze in haar jonge jaren in Amsterdam had gekend: Albert Mol, Chaja Goldstein, Ida (‘Ied’) en Jef Last, helen Ernst, Annie Romein-Verschoor. Een lange rij van vergeten beroemdheden van wie ze vaak ook nog les had gehad. Met als hoogtepunt dat Albert van Dalsum, met wie ze ooit in de Stadsschouwburg had gestaan – in de rij van Amsterdamse maagden, tijdens een Nieuwjaars-opvoering van de Gijsbrecht van Aemstel.
Die scepsis van mij verdween pas weer een beetje toen ik een paar jaar gelden in Het denkende hart van de barak, de postuum verschenen brieven van Etty Hillesum, in een voetnoot toch nog de naam van Mien Kuyper tegenkwam. Plus een korte toelichting van, ik meen, één of twee regels.
Haar muziekschool had in ieder geval wel bestaan, en Mischa Hillesum, de broer van Etty, kwam daar inderdaad veel over de vloer. Hij woonde er de laatste jaren zelfs min of meer, en tijdens zijn verblijf in Westerbork, las ik, was de Reinier Vinkeleskade zijn laatste contactadres in Amsterdam, vanwaar de pakjes met levensmiddelen voor hem werden verzonden.
Ik gaf het boek met brieven van Etty Hillesum aan mijn moeder, en hoorde bij die gelegenheid dat haar tante Mien en Mischa Hillesum waarschijnlijk ook even een verhouding met elkaar hadden gehad. Samen met haar nichtje had ze hen in ieder geval een keer betrapt, terwijl ze ergens boven in haar enorme huis in een innige omstrengeling verwikkeld zaten…
Toen ik kort daarop Jan Geurt Gaarlandt tegenkwam, de uitgever en ontdekker van Etty Hillesum, kon ik het niet laten, hem deze nogal pregnante anekdote door te vertellen.
Hij kon zich niets van een dergelijke relatie herinneren, zei hij, maar vond het wel interessant.
En jawel. Nog geen jaar later kreeg ik een mailtje van Jan Willem Regenhardt, de biograaf van de Hillesums, met de vraag wat ik precies wist van deze verhouding. Ik verwees hem door naar mijn 89-jarige moeder, en belde haar voor de zekerheid vast op, met het bericht dat er misschien iemand bij haar langs zou komen om over Mischa Hillesum en haar tante Mien te praten.
‘Oei, ik zal eens kijken wat ik voor hem heb,’ zei mijn moeder. ‘Ik kan hem wel dat boek over Etty Hillesum van je geven. Daarin staat ook iets over tante Mien.’
‘Ik denk eigenlijk dat hij dát boek wel kent,’ antwoord ik. Jan Willem Regenhardt had, dacht ik, zelf de noten daarin verzorgd.
‘Ik zal hem toch maar niet vertellen dat ze waarschijnlijk een verhouding met Mischa had?”
‘Nou, volgens mij komt hij juist daarvoor bij je langs.’
‘O jee.’ Shame and scandal in the family.
Het boek over Mischa Hillesum, Micha’s spel en de ondergang van de familie Hillesum, is in januari uitgekomen, en samen met mijn moeder en mijn zusje Els ben ik naar de presentatie in de Nieuwe Kerk geweest. Mien Kuyper en haar muziekschool hebben in het treurige verhaal over de begaafde Mischa een behoorlijk centrale rol gekregen. Tante Mien blijkt voor hem veel belangrijker dan ik ooit had gedacht. Zo zou zij hem hebben geïnspireerd om zelf composities te gaan schrijven. Tijdens de presentatie werden er een paar ten gehore gebracht.
Ook de verhouding die mijn moeders tante Mien nog op 44-jarige leeftijd had met de zoveel jongere (22) Mischa krijgt bij Regenhardt uitvoerig de aandacht. Zo lees ik dat ook anderen, zoals de pianist George van Renesse, ook van deze  verhouding wisten, maar deze onder meer vanwege het grote leeftijdsverschil absoluut afkeurden. Zij vreesden dat Mischa’s toch al broze geestelijk evenwicht door de oudere pianiste verder onderuit was gehaald.
Maar Jan Willem Regenhardt laat ook mooi zien dat verhoudingen met zoveel oudere minnaars in huize Hillesum in die jaren zeker niet ongewoon waren. Ook Etty en broer Jaap Hillesum vielen meestal op mensen die hun ouders hadden kunnen zijn. Etty Hillesum zag in Mien Kuyper dan ook ‘meer een kwetsbare vrouw dan de waakzame heerseres die anderen in haar zagen’ (Regenhardt). Over de bedden in huize Kuyper schreef Etty: ‘En dan het bed van Mischa en z’n beklagenswaardige offer. Ik heb de indruk, dat Mischa eigenaar van dat bed is en Mien dwaalt eromheen, heeft wisselende legerstedes door dat hele chaotische huis, en kan niet meer slapen.’ Tegelijkertijd zou Mien Kuyper tegenover  Johan Valkhoff juist weer heel ‘juichend’ over Mischa’s kwaliteiten in bed hebben opgegeven: ‘Ze beschreef dat ze geweldige nachten met hem had gehad.’
Wat uit Regenhardts boek ook duidelijk wordt, is waarom mijn moeder mij in de loop der jaren altijd zoveel over Mischa Hillesum verteld heeft. Ze was, lees ik, als meisje samen met haar in de oorlog omgekomen nichtje Els in stilte behoorlijk verliefd op Mischa geweest. Mischa Hillesum, schrijft Regenhardt, was ook wel het type pianist dat op jonge meisjes grote indruk kon maken. Dromerig, niet van deze wereld, sensueel en hyper begaafd. Regenhardt vergelijkt hem ergens met Chopin.
Maar terwijl Mischa dat soort meisjes waarschijnlijk nauwelijks opmerkte, was het haar veel oudere tante die met zijn gunsten ging strijken. Zoals dat George Sand destijds lukte bij Chopin.
Zoiets vergeet je als twintigjarige niet snel.
Voorin het geschenk-exemplaar dat ik nu van mijn moeder te leen heb, heeft Jan Willem Regenhardt geschreven: ‘Voor Hanna. Het is wel niet Mischa, maar dan toch wel een boek over Mischa. 30-1-2012.‘

Naschrift. Bovenstaand stuk werd geschreven voor het Heere Heeresma-nummer van het tijdschrift Uitgelezen Boeken van Uitgeverij De Buitenkant in Amsterdam. Dit nummer zal in juni 2012, omstreeks de eerste sterfdag van Heere Heeresma, worden gepresenteerd, tijdens een boekenfestival van de VPRO. Van de Heeresma-boeken in mijn kast is alleen Heeresma Helemaal door de auteur gesigneerd en van een opdracht voorzien, maar ik ik kan niet zien of het handschrift voorin met een pen is aangebracht, of dat het door de uitgever in duizendvoud is meegedrukt. ‘Geluk, voorspoed en bovenal gezondheid; u en de uwen toegewenst – Heere Heeresma’ Ik zou er met een natte vinger over kunnen gaan, om te zien of het vlekt, maar ik houd het liever zo, bang mijn geluk, gezondheid en voorspoed te verspelen.  

V.l.n.r.: W.F. Hermans, Freddy de Vree, Frans A. Janssen, Reinjan Mulder, Raymond Benders (Foto Klaas Koppe)

Klaas Koppe heeft er nog een mooie foto van gemaakt: W.F. Hermans druk tegen mij pratend naast de man die als enige tot zijn dood met hem bevriend zou blijven: Freddy de Vree. En daarnaast de twee mannen die misschien ook wel zijn beste vriend wilden zijn, maar daar op de een of andere manier nooit helemaal in slaagden: de Hermanskenner Frans A. Janssen en de latere directeur van het W.F.Hermans-instituut, Raymond Benders.
De foto werd gemaakt op 27 november 1992, na een lezing die Hermans had gehouden in het Haagse Letterkundig Museum, bij de presentatie van de LiteRom, een CD Rom met tienduizenden literaire recensies. In die lezing zei Hermans bedroevend weinig over het merkwaardige fenomeen dat deze LiteRom was, maar des te meer over zijn ervaringen met NRC Handelsblad, waar hij kort tevoren – naar zijn idee althans – zo smadelijk zou zijn weggepest. De kwade genius achter al die pesterijen, aldus de lezing, zou ik zijn geweest, in die dagen literatuurredacteur bij de krant. Een verwijt dat nergens op sloeg, en dat was waarschijnlijk dan ook de reden waarom Frans Janssen mij na afloop van de lezing vroeg om even mee naar Hermans te gaan, om te zien of we de zaak niet uit konden praten. Terwijl ik daar zo goed en zo kwaad als dat ging mee bezig was, luisterde, zoals we op de foto kunnen zien, Frans zelf als potentiële biograaf aandachtig mee, evenals de twee andere mannen die in die dagen als de paladijnen van Hermans bekend stonden, Freddy de Vree en Raymond Benders.
Na Hermans dood was het echter alleen Freddy de Vree die al vrij snel met een alleraardigst boek over Hermans kwam, De aardigste man ter wereld, dat op 11 april 2002 in Den Haag werd gepresenteerd, in aanwezigheid van onder anderen Robbert Ammerlaan en Freddy’s vriendin Sylvia Kristel. Ik was ervoor uitgenodigd, en ik kon niet anders constateren dan dat Freddy – anders dan W.F.Hermans – zelf waarschijnlijk de aardigste man ter wereld was. Ik was soms nogal streng tegen hem geweest als hij wat instuurde, veel strenger dan tegen Hermans, ik heb wel eens een heel artikel van hem… geschreven, in zijn geest, omdat wat hij zelf had ingeleverd zelfs met een krachtige redactie niet meer te redden was. Maar ik heb daarover nooit een klacht van hem gehad, en het werd dan ook een bijzonder gezellig weerzien in Den Haag. Mijn exemplaar van zijn boek werd die dag ‘van harte’ opgedragen aan ‘NReinjanC’.
Waarmee ik overigens niet wil zeggen dat ook Frans Janssen en Raymond Benders, de andere heren op de foto, géén aardige heren waren. Want dat was misschien wel het grootste probleem met Hermans, hij ing alleen om met wie er aardig tegen hem deed maar wie niet altijd heel erg aardig tegen hem was, en veel over zijn kant liet gaan, hield het toch nooit zo erg lang meer uit aan zijn zijde.
Uiteindelijk kunnen we constateren dat Freddy de Vree het van de drie paladijnen het langst aan Hermans zijde heeft uitgehouden. Ook in dat opzicht is de foto nog altijd veelzeggend. Het was mede om hem dat Hermans uiteindelijk naar Brussel verhuisde, en hij bleef tot het eind on speaking terms met de door hem bewonderde meester. Toen we op NRC Handelsblad in 1995 het gerucht vernamen dat W.F. Hermans was overleden, was hij het ook die het verlossende bevestigend woord sprak. Ik had eerst Frans Janssen om een bevestiging gebeld, maar hij wist zelfs nog helemaal van niets. Ook niet dat Hermans in het ziekenhuis lag. Ik had Frans bij die gelegenheid ook nog gevraagd of hij niet wat schrijven wilde over Hermans, maar hij vond dat op dat moment ongepast. Een paar jaar eerder had ik hem over zijn activiteiten bij de biobiotheek van Joost Ritman geïnterviewd, en toen had hij zich laten ontvallen dat hij, toen hij moest kiezen tussen de biobliotheek en Hermans, duidelijk voor de eerste had gekozen. Ik weet dat Hermans hem die opmerking nooit heeft vergeven.
Freddy de Vree koos altijd onvoorwaardelijk voor Hermans, en dat heeft hem uiteindelijk ook geen windeieren gelegd. Hoeveel hij ook heeft geschreven en gedaan, hij is nog jaren met een biografie van Hugo Claus bezig geweest, zijn belangrijkste bijdrage aan de literatuur zal altijd zijn vriendschap met Hermans blijven, en zijn belangrijkste publicatie zijn boek over Hermans, die hij, en alleen hij, ‘de aardigste man ter wereld’ vond.
Naschrift: Zelf heb ik over het merkwaardige gesprek met Hermans en zijn drie paladijnen in het Letterkundig Museum tot nu toe nooit iets geschreven. Ik vond het veel interessanter dat er onder het oog van de overheid, het Museum en W.F. Hermans voor het eerst in de geschiedenis een massale roof van kranten-copyrights plaatsvond. Op de LiteRom die op de bewuste dag in Den Haag werd gepresenteerd, stonden vele duizenden literaire recensies uit dag- en weekbladen, waarvoor mij en mijn collega critici nooit enige toestemming was gevraagd. Een dag later zat ik al bij Inge Brakman van de NVJ op kantoor voor commentaar en begon er  vervolgens een reeks slepende onderhandelingen die er uiteindelijk in resulteerden dat de rechten op mijn honderden recensies voor een paar duizend gulden werden afgekocht.  W.F. Hermans lag daar kennelijk op geen enkele manier van wakker. Hij vond het belangrijker wat hem – in mijn persoon – door NRC Handelsblad zou zijn aangedaan.  

Gertrude Blom, Bearing Witness, Chapel Hill-London 1984

Ze stierf op een van de laatste dagen van 1993, een week voordat in haar woonplaats San Christóbal de las Casas de eerste opstandige Indianen werden neergeschoten. Haar dood kreeg daarmee iets symbolisch. Vijftig jaar lang had Gertrude Blom voor de rechten van de Mexicaanse Indianen in de deelstaat Chiapas gepleit, en toen ze eindelijk op hoge leeftijd overleed, lijkt het, namen zij het recht in eigen hand. De vrouw die de wereld met haar artikelen en foto’s hardnekkig aan hun bestaan had herinnerd, was er niet meer en ze zouden het nu zelf doen.
Trudi Blom, zoals ze werd genoemd, dankte haar grote faam in de eerste plaats aan haar foto’s – in de jaren negentig had ze nog een indrukwekkende tentoonstelling in de Oude Kerk in Amsterdam. Maar zelf zag ze zich vooral als activiste. ‘Wat heeft een tentoonstelling in een museum voor zin, als dit hier morgen allemaal vernietigd is?’ zei ze toen ik haar in 1984 in San Christóbal bezocht. De verdwijning van het regenwoud en de oorspronkelijke indiaanse cultuur in Chiapas ging haar meer ter harte dan welke erkenning in de kunstwereld ook. Haar fotowerk, ze maakte in totaal meer dan 40.000 foto’s, was voor haar meer iets wat er nu eenmaal bij hoorde. Blom was ook niet in beroemde voorgangers of in fototechniek geïnteresseerd. Van de Duitse fotograaf August Sander, die in wezen tamelijk verwant werk maakte, zei se nooit te hebben gehoord. Haar eerste foto’s, zo vertelde ze, maakte ze als illustraties bij een artikel dat ze schreef en die argeloosheid heeft ze altijd gehouden. Het afdrukken van haar foto’s liet ze bij voorkeur ook over aan laboratoria en assistenten, evenals de samenstelling van tentoonstellingen en fotoboeken. Ze kon haar tijd beter gebruiken.

San Christóbal Las Casas, 29 Dec. 1984

Engagement met vervolgden en onderdrukten moet Gertrude Blom altijd hebben gehad. In haar geboorteland Zwitserland en later in het Berlijn van de Weimarrepublik zette ze zich al in voor de socialistische beweging. Volgens haar eigen zeggen was het deze houding die haar in 1940 halsoverkop naar Amerika deed vluchten. Daar kwam ze diep in het oerwoud van Zuid Mexico de Deense archeoloog Frans Blom tegen. Ze trouwden en samen begonnen ze het vermaarde cultuurhistorische centrum Na Bolom dat tot op de dag van vandaag in San Christóbal bestaat.
De laatste jaren van haar leven, toen ze zich realiseerde welke gevolgen het verdwijnen van het laatste stukje tropisch regenwoud in Noord Amerika zou hebben, was Gertrude Blom sterk gedesillusioneerd. Ze had niet kunnen voorkomen dat de indianen vrijwillig hun biotoop opgaven, en daarmee hun eeuwenoude cultuur. Dit verval werd het belangrijkste thema van haar latere werk: foto’s van zwartgeblakerde vlaktes, omgehakte mahoniebossen, bulldozers en afgebrande hellingen.
Het paradoxale is dat haar inspanningen toch niet zonder erkenning bleven. In de jaren tachtig had ze exposities in Amerika en Europa en de Nederlandse schrijfster Inez van Dullemen wijde aan haar de semi-documentaire roman Het land van rood en zwart.
In Mexico zelf werd Blom zelfs tot ereburger uitgeroepen. Zo’n officiële erkenning, zei ze me in 1984, in wat later haar sterfweek zou worden, was typerend voor een land als Mexico. ‘De politici moeten van de opvattingen die ik verkondig, maar ze prijzen me wel. Hier gebeuren dingen die nergens anders kunnen.’
Verscheen eerder als necrologie in NRC Handelsblad, januari 1994

Lang leve de inhoud

Ik ben uitgever. Dat brengt met zich mee dat je soms voor je auteurs moet opkomen. Afgelopen week werd één van die auteurs door Vrij Nederland weggeplast op een manier waar ik me voor zou schamen als ik een abonnement had gehad.
Ik heb geen abonnement op Vrij Nederland, al lang niet meer, maar deze keer was het de advertentieafdeling van het blad die mij aan het voortbestaan van het blad herinnerde. Ze wilden, schreven ze me, graag een paginagrote advertentie overnemen die ik eerder die week in De Groene Amsterdammer had geplaatst.
Laat me dat eerst uitleggen. Op De Groene Amsterdammer heb ik wel een abonnement, en zelfs met veel genoegen, ik schrijf er ook wel eens in. Toen de directeur en de hoofdredacteur van dat blad mij rond Kerstmis dan ook in een aardige brief om een extra gift vroegen, besloot ik maar meteen een flinke advertentie in hun kolommen te zetten. Dat is ook een soort gift, want je verdient de kosten er nooit mee terug, maar het leuke is dat je er toch ook iets voor terug krijgt: goodwill voor je uitgeverij en je auteurs.
Maar nu Vrij Nederland. Toen de advertentieafdeling daar onze mooie advertentie in De Groene had gezien en mij gevraagd had of ik ook niet bij hen wilde adverteren, ging eerst nog maar eens een nummer van ze kopen. Stelde het blad nog wel wat voor?
Neen dus. Al na vijf minuten stuitte ik op een recensie van een van onze auteurs die er op neer kwam dat wij zijn boek alleen maar zouden hebben uitgegeven omdat het een hoog ‘zieligheidsgehalte’ zou hebben.
Een hoog zieligheidsgehalte. Zegt – uitgerekend - Vrij Nederland. 
Het klinkt misschien flauw, maar ik geloof – na het doorbladeren van hele nummer – dat Vrij Nederland zelf een heel hoog zieligheidsgehalte begint te krijgen. In het hele blad, vroeger een centrum van de boekenwereld, trof ik nauwelijks één advertentie aan, behalve dat er op verschillende plekken heel groot reclame werd gemaakt voor ‘tassen’ van stukken afgekeurde brandweerslang die de directie ergens op de kop had kunnen tikken. Deze kon je nu onder het motto ‘Lang leve de inhoud’ via Vrij Nederland als ‘aanbieding’ kopen, voor prijzen die opliepen tot 230 euro.
Dure slangen, daar krijg je in de natuur drie tassen voor.
Ik besloot de advertentieacquisitrice van Vrij Nederland maar eens een even zuinig antwoord op haar aardige aanbod terug te sturen:
‘Beste XXX,’ schreef ik. ‘Ik heb naar aanleiding van je aanbod om te adverteren net een Vrij Nederland gekocht, omdat ik eerst nog even wilde zien wat voor blad dat tegenwoordig is. Ik had het een tijdje niet meer onder ogen gehad.
Wat me in het Vrij Nederland van nu opvalt, zijn twee dingen:
1. Er staan helemaal geen boekenadvertenties meer in, en eigenlijk ook geen andere advertenties, afgezien van een ruiladvertentie met Het Parool en diverse ‘aanbiedingen’ voor dure rubberen (?) tassen uit eigen keuken.
2. Een boek van een van onze auteurs wordt even in een paar zinnen in de boekenrubriek totaal kapot gemaakt, met argumenten die sterk, mij een beetje te sterk, aan de PVV en WNL doen denken. Het zou een te hoog ‘zieligheidsgehalte’ hebben en daarom zouden wij het hebben uitgegeven.
Wat dat laatste betreft: ja, deze auteur over wie jullie schrijven en voor wie jullie nu zo graag een advertentie willen hebben, heeft veel meegemaakt. Hij maakte de Golfoorlog mee, vroeg asiel aan in Nederland, verbleef een tijd in een asielzoekerscentrum, waar hij heel behoorlijk Nederlands leerde, terwijl ondertussen in zijn eigen land tienduizenden mensen werden vermoord, gemutilleerd of verkracht. en hij is ook nog belijdend moslim in onze christelijke natie…
Maar om nu te stellen dat wij zijn boek, dat zonder deze achtergrond niet geschreven zou zijn, alleen maar uitgeven vanwege het hoge ‘zieligheidsgehalte’ is ronduit kwetsend en waarschijnlijk zelfs fascistoïde.
Ik gebruik die termen eigenlijk nooit, maar geloof nu toch dat hij op dit gedeelte van jullie weekblad van toepassing is.
Alsof er elke maand boeken uitkomen die, zoals dit boek, in asielzoekerscentra gesitueerd zijn en de positie van vluchtelingen en moslims in Nederland aan de orde stellen.
Dit is een boek zoals er nog nooit in ons land verschenen is, en dan geeft het geen pas om ons, als uitgevers die daarvoor grote risico’s nemen, zo verdacht te maken als Vrij Nederland doet.
Wij verkopen geen rubberen tassen voor 250 euro, wij doen in boeken!
Ik had graag ook weer eens in VN geadverteerd, maar zolang jullie geen openbare excuses aanbieden voor dit soort geschrijf, in de eerste plaats aan de auteur van dit boek, geloof ik niet dat ik op jullie aanbiedingen, hoe voordelig misschien ook, zal ingaan.

Met vriendelijke groet,

Reinjan Mulder
Babel & Voss Uitgevers’

Reinjan Mulder: Doeschka Meijsing, 1975, uit: De Revisor - juni 1976

Ik denk dat Doeschka Meijsing de eerste of de tweede was, bij wie ik als interviewer ben langs gegaan. Ik had haar boek De hanen en andere verhalen gelezen, en besproken, en ik had het idee dat hier een totaal nieuw geluid te horen was. Zo schreven er in ieder geval niet veel in mijn PC-omgeving. En was ik voor dat nieuwe niet speciaal aangetrokken door Bert Poll? Stukken over oude wijze mannen had het Cultureel Supplement in die tijd al meer dan genoeg.
Het interview met Doeschka kwam uiteindelijk nogal hals-over-kop tot stand. Op vrijdagmiddag belde ik de jonge schrijfster op met de mededeling dat ik met haar wilde praten, en wel zo snel mogelijk, omdat we het stuk al de vrijdag daarop in de krant wilden plaatsen.
Dat kon niet, zei ze, omdat ze op het punt stond met een gezelschap naar een vakantiehuisje in Laag Keppel te vertrekken.
O, maar dat dat was geen bezwaar, vond ik. Dan kwam  ik toch naar dat vakantiehuisje in Laag Keppel. Ik zat al genoeg binnen om boeken te lezen, en het leuke van interviewen was nu net dat je nog eens ergens kwam waar je anders nooit zou komen.

Ik had, dat durf ik nu wel toe te geven, die zaterdagmiddag in Laag Keppel nog bijna geen ervaring als interviewer, en Doeschka Meijsing nog minder als geïnterviewde, en zoals dat gaat: the first cut is the deepest. Ik raakte diep onder de indruk. Doeschka had me met een prachtige, glanzende Citroën DX in een naburig dorpje opgepikt – waar vond je in Amsterdam nog jonge vrouwen met een rijbewijs? –  en een half uur later zaten we al intensief op twee rotanstoeltjes met elkaar te praten alsof ons leven er van af hing. Af en toe keken een paar vreemde vrouwen om de hoek van de deur om te zien hoe lang het nog wel niet duren zou.
Ik kwam die zaterdagvond met een dik pak aantekeningen thuis. Wat een wereldwijsheid, wat een belezenheid, en vooral: wat een zelfvertrouwen: ‘Ik ga uit van de verbeelding!’ Dit kende ik niet uit de boeken die ik in die tijd las. Na afloop van ons gesprek had ik ook nog maar even mijn rolleiflex tevoorschijn getoverd, omdat ik, zei ik, ook graag nog een paar foto’s wilde maken. Uit het perspectief en in de setting waarin ook het gesprek had plaatsgevonden. Het plaatje bij het praatje dat we hadden gehad.
Het werd een mooie serie foto’s, al zeg ik het zelf, die vormgever Kees Endenburg bijna integraal in het Cultureel Supplement afdrukte, als een strip. Doeschka Meijsing aan een laag glazen tafeltje, lachend en met in verschillende posities een klein glaasje creme de cacao in haar hand. Ze mocht graag wat drinken als ze moest praten, bekende ze me later, dan kwamen de woorden wat makkelijker uit haar mond.
Daarna gingen we naar buiten om bij beter licht nog wat foto’s in de vrije natuur te maken. Die werden zo mogelijk nog mooier en ontwapenender. In de wei met een pony. Onder de bomen. Twee daarvan zijn later in De Revisor verschenen, bij een interview door Tom van Deel.
Na het interview hebben we elkaar nog maar een paar keer gesproken. Eén keer tussen twee colleges door die ze moest geven, in café De Zwart, waar ze tot mijn verbazing snel een of twee glazen drank naar binnen sloeg, en een andere keer toen ik haar na een lange zomerse fietstocht door de Betuwe in haar nieuwe, vrijstaande huis in Langbroek opzocht, waar ze met haar vriendin Gerda Meijerink was neergestreken.
Daarna zag ik Doeschka Meijsing nog wel eens lopen op het Amstelveld, waar ze om de hoek was komen wonen. Altijd met een hond. Ze was inmiddels ander werk gaan maken, dat me om verschillende redenen minder zei, en ze had  waarschijnlijk ook de verkeerde lezers gekregen. Bovendien had ze op die tijd van de dag waarschijnlijk ook nog te weinig gedronken om weer net zo makkelijk aansluiting te vinden als toen, in Laag Keppel.
‘Wat waren we nog jong, toen,’ heeft ze me nog een keer toegevoegd, toen we het weer even over de fotoserie uit 1975 hadden.

Pas met haar laatste boeken, 100% Chemie en vooral  Over de liefde, wist Doeschka Meijsing me weer net zo te boeien als in het begin. Maar dat heb ik haar helaas niet meer kunnen – of willen – zeggen.

Naschrift. Nadat ik dit stukje geschreven had, heb ik nog even ‘De Hanen en andere verhalen’ uit de kast gehaald. Het interview in Laag Keppel vond op 10 mei 1975 plaats, zie ik. In een keurig verzorgd handschrift staat voorin, als opdracht: ‘In de hoop dat de interviewer net zoveel is duidelijk geworden als de schrijfster zelf – Doeschka Meijsing’ .
Wow!
Vreemd detail: op de achterflap van ‘De hanen’ worden de zeven verhalen binnenin al ‘wereldwijs’ genoemd. Zou ik dat woord al die 38 jaar lang onbewust ergens in mijn hoofd hebben vastgehouden? 

Coffee Company Waterlooplein

In het boek raken twee mannen met elkaar in gesprek in een hippe koffiebar. De een is geslaagd uitgever met meer dan dertig Nobelprijswinnaars in zijn fonds, de ander is kenner van de scheikundige J.H. van ‘t Hoff, eveneens Nobelprijswinnaar – de allereerste nog wel. Geleidelijkaan ontstaat er dan een vertrouwensband tussen de twee mannen, die meer op elkaar lijken dan ze wellicht zelf beseffen.
Het verhaal wordt overgoten door een enorme hoeveelheid latte’s en cappuccino’s die de mannen tussen de bedrijven door voor elkaar halen.
We ontmoeten elkaar aan de lange houten tafel in één van de 34 filialen van de Coffee Company – waar anders? Mulder is schrijver en uitgever. Hij richtte in 2010 met Daan Heerma van Voss en Daniël van der Meer Babel & Voss Uitgevers op. Mulder heeft net een ontmoeting gehad met de mede-oprichter van de Coffee Company, die een gepassioneerd lezer blijkt: “Toen ik Mulders boek las moest ik meteen denken aan ‘Kaas’ van Elsschot”, zegt hij. “De overeenkomst met de werkelijkheid van de Coffee Company vond ik verbijsterend.”
Wat zullen we nemen?
Mulder: “Doe mij maar een latte.”
Mag dat wel, een roman de titel geven van een bestaand concern?
“Mijn uitgever heeft voor de zekerheid eerst een mailtje gestuurd naar het hoofdkantoor van de Coffee Company. Een net verschenen boek uit de handel nemen is een kostbare zaak, dat risico wilden we niet lopen. Maar ze maakten er geen punt van. Ze hebben zich er niet mee bemoeid, zijn het ook niet gaan dwarsbomen.”
Waarom koos u een hippe koffiebar als locatie?
“Ik wilde als verbindende factor iets nieuws hebben, iets van deze tijd. De Coffee Company is het toonbeeld van de hyperindividuele samenleving. Kijk maar om je heen. Bijna iedereen hier zit alleen aan een laptop te werken, sommigen houden hier kantoor. Vroeger had je de zware bureaus, daarna de kantoortuin, nu heb je dit. Tegelijkertijd is er toch onderling contact. Aan de zijkanten zie je opvallend vaak jonge studenten zitten die elkaar hier dagelijks treffen. Anderen zijn uit op een date. Een vriendin van mijn vrouw heeft haar man in de Coffee Company ontmoet. Dit soort koffiebars winnen sterk aan betekenis. Ik ken er vrij veel, ze zijn bewust een beetje rommelig gehouden. Het is er licht, je voelt je er thuis, maar niemand bemoeit zich met je. Het is een goede formule.”

Het leven van J.H. van ‘t Hoff loopt dwars door het verhaal heen. Wat heeft u met Neerlands eerste winnaar van de Nobelprijs?
“Net als de tegenspeler in het boek, bezit ik zelf een bureau dat vermoedelijk van Van ‘t Hoff is geweest. Dat bureau zou aanvankelijk een kleine rol spelen in het begin van het verhaal van de twee mannen, maar dat is nogal uit de hand gelopen. Er bleek zoveel interessants over Van ‘t Hoff te vertellen. In het boek wil de uitgever een biografie over hem laten schrijven, maar inmiddels geloof ik echt dat er een markt is voor een biografie over hem. In de eerste opzet moest Coffee Company vooral een boek over dubbelgangers worden, waarbij ik voor de ik-figuur een uitgever had bedacht.”

Net als u zelf. Kunt u die uitgeverswereld eens kort beschrijven?
“Voor NRC Handelsblad heb ik 25 jaar over uitgeverijen geschreven, dus daarna dacht ik die wereld wel te kennen. Maar pas toen ik een tijdje bij De Geus in dienst was, begreep ik hoe het er werkelijk aan toe ging. De wereld rondom het uitgeven van boeken, zeker romans, draait voor de helft op geruchten, imago’s, modes. Daarna heb ik bij Meulenhoff gezien hoe zoiets grandioos mis kan gaan, hoe dramatisch het is als er alleen nog maar in omzetcijfers en targets wordt gedacht. Gelukkig had ik bij De Geus eerst ook de mooie kanten van het vak leren kennen.”

Wat is er zo mooi aan?
“Het contact met de auteurs is stimulerend, het redigeren, van een aardig boek een goed boek maken. Daar is veel plezier aan te beleven. Maar het mooiste is om een boek dat nog niet bestaat te laten bestaan. Het is toveren. Van niets maak je iets.”

De twee mannen die elkaar in de Coffee Company ontmoeten, ontlenen hun identiteit beiden aan iets wat eigenlijk buiten henzelf staat. Hoe werkt dat?
“Ze compenseren iets. Het zijn twee onzekere mannen die zich bedreigd voelen. De een compenseert dat door heel veel waarde toe te kennen aan het bezit van het bureau dat van een Nobelprijswinnaar kan zijn geweest. De ander, de uitgever, door zijn fonds vol Nobelprijswinnaars te stoppen. Maar die identiteit maakt ze kwetsbaar als er iets fout gaat.
Het is een houding die ik vaak zag in de boekenwereld: als het slecht gaat klampt iedereen zich vast aan zijn status. Het aantal bezoeken aan de beurs van Frankfurt, bijvoorbeeld: “Ik ben er nu al voor de 20ste keer”, roepen ze dan om het hardst. Toen uitgeverij Meulenhoff op sterven na dood was, hielden ze naar buiten toe de schijn op dat het goed ging, door in Frankfurt het duurste hotel te nemen.”

Het gaat nog steeds slecht. Heeft het boekenvak wel toekomst?
“Uitgeven is het vak van de hoop. Ik heb altijd geleerd: wees optimistisch, hou jezelf niet voor de gek. En zorg dat je aan productvernieuwing doet.”

Productvernieuwing? Een boek is toch een boek?
“De boekenwereld zal op zoek moeten naar nieuwe auteurs, nieuwe vormgevers en nieuwe verspreidingskanalen. Denk aan de komst van de Rainbow-pockets. Dat was destijds een totaal nieuw concept. De boekenwereld zou een voorbeeld moeten nemen aan de Coffee Company. Vijftien jaar geleden zou niemand iets hebben gezien in een koffiehuis met veel personeel, zelfbediening en lekkere, maar dure koffie. Nu vragen ze voor een kopje koffie dat elders 1,50 kost rustig 3,70, en het kan niet op.”

Reinjan Mulder, Coffee Company. Uitgeverij Nieuw Amsterdam. ISBN:9789046811351; 220 bladzijden. Prijs: € 17,95